Những hiểu lầm hay gặp nhất về thực phẩm chức năng không nằm ở chuyện có tác dụng hay không, mà ở cách người mua đánh giá sản phẩm: tin vào giá, vào xuất xứ nước ngoài, vào con số trên hộp, vào chiếc tem, vào người mặc áo blouse trong video. Mỗi hiểu lầm đều có một việc thay thế đơn giản: đọc nhãn, tra cổng chính thức, hỏi dược sĩ, hỏi bác sĩ.
Bài này đi qua chín hiểu lầm, xếp theo ba nhóm: về chất lượng, về cách dùng, về nguồn tin. Mỗi hiểu lầm có phần sự thật và việc nên làm. Bài không đánh giá sản phẩm hay thương hiệu nào; mục đích là để bạn có thói quen kiểm, không phải để tin hay để sợ. Cuối bài có một bảng chín câu hỏi thay thế để mang theo khi đi mua.
Nhóm một: hiểu lầm về chất lượng
Hiểu lầm: "Đắt tiền thì tốt hơn." Sự thật: giá bán phản ánh nhiều thứ, gồm chi phí quảng cáo, hoa hồng đại lý, bao bì, quà tặng kèm. Giá cao không chứng minh sản phẩm hợp với bạn, cũng không chứng minh hàng thật. Hàng giả thậm chí hay được bán giá cao để tạo cảm giác "hàng xịn". Việc nên làm: so thông tin trên nhãn và kết quả tra cứu, không so giá.
Hiểu lầm: "Hàng ngoại, hàng xách tay thì chuẩn hơn." Sự thật: sản phẩm làm ở nước ngoài vẫn có loại tốt, loại kém. Hàng xách tay, order không có nhãn phụ tiếng Việt, không có đơn vị chịu trách nhiệm ở Việt Nam, và bạn khó biết hàng đã qua bao nhiêu khâu, bảo quản ra sao. Việc nên làm: ưu tiên sản phẩm có nhãn phụ tiếng Việt và tra được trên cổng chính thức.
Hiểu lầm: "Có số công bố là đã được kiểm chứng hiệu quả." Sự thật: việc tiếp nhận bản công bố cho biết sản phẩm được đưa ra thị trường theo thủ tục dành cho thực phẩm, với đơn vị chịu trách nhiệm cụ thể. Nó không giống việc đánh giá hiệu quả điều trị như với thuốc. Việc nên làm: tra số công bố để kiểm nguồn gốc, nhưng đừng coi đó là lời bảo đảm sản phẩm hiệu quả với bạn.
Nhóm hai: hiểu lầm về cách dùng
Hiểu lầm: "Uống phòng bệnh thì càng sớm càng tốt, uống mãi cũng được." Sự thật: không có sản phẩm nào thay được khám định kỳ, tiêm chủng theo hướng dẫn, ăn uống và vận động. Uống kéo dài không có lý do rõ ràng làm tốn tiền và tăng cơ hội gặp tác dụng không mong muốn. Việc nên làm: hỏi bác sĩ ở lần khám định kỳ xem bạn có lý do gì để dùng hay không.
Hiểu lầm: "Trẻ con, người già thì chia nhỏ viên của người lớn ra là được." Sự thật: nhu cầu và cách dùng của trẻ em, người cao tuổi khác người trưởng thành, không phải chỉ là chia đôi chia ba. Một số thành phần không dành cho trẻ nhỏ. Việc nên làm: chỉ dùng sản phẩm có ghi đúng đối tượng, và hỏi bác sĩ nhi với trẻ em, bác sĩ điều trị với người già đang dùng thuốc.
Hiểu lầm: "Uống nhiều loại cùng lúc thì bổ trợ cho nhau." Sự thật: nhiều sản phẩm có thành phần trùng nhau mà tên gọi khác hẳn. Người dùng cộng dồn ba bốn loại có thể vô tình dùng quá nhiều một thành phần. Việc nên làm: gom hết hộp đang dùng, mang tới dược sĩ nhờ xem có trùng không, và thêm sản phẩm mới thì thêm từng thứ một.
Nhóm ba: hiểu lầm về nguồn tin
Hiểu lầm: "Có tem chống giả, mã quét được là hàng thật." Sự thật: tem và mã có thể bị làm giả, bị bóc từ hộp thật dán sang hộp giả, hoặc dẫn tới một trang do chính người bán dựng lên. Tem không thay được việc tra trên cổng chính thức và mua ở nơi có trách nhiệm. Việc nên làm: coi tem là một lớp kiểm phụ, không phải bằng chứng.
Hiểu lầm: "Người mặc áo blouse trong video là bác sĩ thật." Sự thật: trang phục, phòng có kệ sách, danh xưng "chuyên gia" không chứng minh được gì. Hình ảnh và giọng nói của người có thật còn có thể bị ghép bằng công nghệ. Việc nên làm: không ra quyết định sức khoẻ dựa trên video quảng cáo; hỏi bác sĩ đang khám cho bạn, người biết hồ sơ của bạn.
Hiểu lầm: "Nhiều người dùng, bán chạy thì chắc tốt." Sự thật: số lượng bán phản ánh sức mạnh quảng cáo và kênh bán, không phản ánh sự phù hợp với từng người. Con số "đã bán" trên mạng cũng có thể bị làm đẹp. Việc nên làm: hỏi chính mình đang dùng để giải quyết chuyện gì, và hỏi người có chuyên môn xem sản phẩm có hợp không.
Chín hiểu lầm và câu hỏi thay thế
Mỗi hiểu lầm có thể đổi thành một câu hỏi cụ thể. Dán bảng này cạnh tủ thuốc gia đình, hay chụp lại để mở ra khi đứng ở quầy hoặc đang xem livestream:
| Thay vì nghĩ | Hãy hỏi |
|---|---|
| Đắt thì tốt | Nhãn ghi gì, tra trên cổng chính thức có ra không? |
| Hàng ngoại thì chuẩn | Có nhãn phụ tiếng Việt và đơn vị chịu trách nhiệm ở Việt Nam không? |
| Có số công bố là hiệu quả | Số này cho biết điều gì, không cho biết điều gì? |
| Uống phòng bệnh càng sớm càng tốt | Mình có lý do gì để dùng, bác sĩ nói sao? |
| Chia nhỏ cho trẻ, cho người già | Sản phẩm có ghi đúng đối tượng này không, bác sĩ đã xem chưa? |
| Nhiều loại thì bổ trợ nhau | Các hộp đang dùng có trùng thành phần không? |
| Có tem là hàng thật | Mua ở đâu, nơi bán có chịu trách nhiệm không? |
| Bác sĩ trong video nói vậy | Bác sĩ của mình nói sao? |
| Bán chạy thì tốt | Mình đang dùng để giải quyết chuyện gì? |
Câu hỏi bên phải luôn đưa bạn về ba nguồn đáng tin hơn: chữ in trên hộp, cổng chính thức của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế, và người có chuyên môn biết trường hợp của bạn.
Không cần nhớ hết cả chín dòng. Nhớ được câu cuối của mỗi dòng, tức là luôn quay về chuyện mình đang dùng để làm gì và ai biết bệnh của mình, đã đủ để tránh phần lớn những lần mua vội.
Những điều đúng mà hay bị bỏ qua
Bên cạnh những hiểu lầm, có vài điều đúng mà người mua ít để ý. Thứ nhất, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ hợp pháp vẫn có giá trị trong một số trường hợp, nhất là khi được bác sĩ chỉ định với lý do rõ ràng. Hoài nghi tất cả cũng là một kiểu hiểu lầm, và nó có thể khiến người cần dùng lại không dùng.
Thứ hai, câu khuyến cáo "không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh" là thông tin quan trọng nhất trên hộp, không phải dòng chữ cho có. Thứ ba, dược sĩ ở quầy là người bạn có thể hỏi miễn phí, ngay lúc mua; nhiều người bỏ qua chỉ vì ngại.
Thứ tư, nói thật với bác sĩ về mọi thứ mình uống thêm là việc có lợi cho chính bạn. Bác sĩ không chê trách, họ cần thông tin đó để kê đơn an toàn và đọc đúng kết quả xét nghiệm. Ví dụ giả định: bà Sáu giấu bác sĩ ba loại viên đang uống vì sợ bị la, đến khi xét nghiệm có chỉ số bất thường mới kể ra. Nếu kể sớm, bác sĩ đã có thể dặn bà dừng một loại từ trước.
Vì sao những hiểu lầm này sống dai
Phần lớn hiểu lầm về thực phẩm chức năng không đến từ sự thiếu hiểu biết, mà đến từ những lối tắt rất bình thường của trí óc. Khi không có thời gian kiểm, người ta dựa vào dấu hiệu dễ thấy: giá, xuất xứ, con tem, bộ áo blouse, số người đã mua. Người bán hiểu điều đó, nên quảng cáo thường được dựng quanh đúng những dấu hiệu này.
Một lý do khác là hiểu lầm thường chứa một phần đúng. Hàng ngoại có loại tốt thật; số công bố có ý nghĩa thật; bác sĩ thật vẫn có khi xuất hiện trên truyền thông. Phần đúng đó làm cả câu nghe hợp lý, và người nghe không tách được phần nào đúng, phần nào đã bị kéo dãn.
Lý do thứ ba là hiểu lầm được truyền qua người thân. Một lời khuyên từ mẹ, từ chị, từ người hàng xóm tốt bụng có sức nặng hơn nhiều so với một bài viết. Vì vậy, khi muốn sửa một hiểu lầm trong gia đình, đừng bắt đầu bằng "mẹ sai rồi". Hãy bắt đầu bằng một câu hỏi: "Mẹ ơi, hộp này mình thử tra xem có ra không nhé?" Để chính hộp sản phẩm và kết quả tra cứu nói thay bạn.
Khi nào cần đi khám ngay
Dù bạn đã tin theo hiểu lầm nào và dùng sản phẩm gì, gặp các dấu hiệu dưới đây thì dừng sản phẩm, giữ lại hộp và đi khám:
- Phát ban, ngứa, sưng môi, sưng mặt, khó thở: khó thở thì gọi cấp cứu ngay.
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, chán ăn, mệt lả.
- Tim đập nhanh, hồi hộp, đau ngực, choáng váng.
- Nôn nhiều, đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài.
- Trẻ nhỏ lỡ uống sản phẩm của người lớn: đưa trẻ đi khám ngay, mang theo hộp, kể cả khi trẻ chưa có biểu hiện gì.
Khi đi khám, kể đủ: tên sản phẩm, nơi mua, bắt đầu dùng từ khi nào, dùng cùng thuốc gì. Nếu nghi mua phải hàng giả hay hàng không rõ nguồn gốc, nói rõ điều đó, vì nó giúp bác sĩ nghĩ tới những khả năng khác.
Đừng tự xử lý bằng cách uống thêm một sản phẩm "giải độc" hay "thanh lọc" khác. Thêm một thứ mới vào lúc cơ thể đang phản ứng chỉ làm việc tìm nguyên nhân khó hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng đắt tiền có tốt hơn loại rẻ không?
Giá cao không chứng minh chất lượng hay sự phù hợp với bạn, vì giá còn gồm chi phí quảng cáo, hoa hồng, bao bì. Hãy kiểm nhãn, tra trên cổng chính thức và hỏi dược sĩ thay vì so giá.
Thực phẩm chức năng hàng ngoại có tốt hơn hàng trong nước không?
Không thể kết luận theo xuất xứ. Sản phẩm nước ngoài bán ở Việt Nam cần có nhãn phụ tiếng Việt và đơn vị chịu trách nhiệm; hàng xách tay không có những thông tin này nên khó kiểm hơn.
Có số công bố nghĩa là sản phẩm đã được chứng minh hiệu quả?
Không hẳn. Số công bố cho biết sản phẩm được đưa ra thị trường theo thủ tục dành cho thực phẩm, có đơn vị chịu trách nhiệm. Nó khác với việc đánh giá hiệu quả điều trị như thuốc.
Tem chống giả có chứng minh hàng thật không?
Tem và mã quét có thể bị làm giả hoặc bóc từ hộp thật dán sang hộp giả. Hãy coi tem là một lớp kiểm phụ, còn chính yếu là tra trên cổng chính thức và mua ở nơi có trách nhiệm.
Có nên chia nhỏ viên của người lớn cho trẻ uống không?
Không nên. Nhu cầu và cách dùng của trẻ khác người lớn, một số thành phần không dành cho trẻ nhỏ. Muốn bổ sung cho trẻ, hãy hỏi bác sĩ nhi trước.
Uống nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc có sao không?
Nhiều sản phẩm có thành phần trùng nhau dù tên gọi khác, nên dùng cùng lúc dễ quá nhiều một thành phần. Hãy mang tất cả hộp đang dùng tới hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.