"Thực phẩm chức năng" là cách gọi quen ngoài đời; trên giấy tờ, các sản phẩm này được chia thành nhiều nhóm, trong đó hay gặp nhất là thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm dinh dưỡng y học và thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt. Thực phẩm bổ sung là thực phẩm thông thường được thêm vi chất hay thành phần có lợi; thực phẩm bảo vệ sức khoẻ thường ở dạng viên, ống, gói để hỗ trợ chức năng cơ thể; thực phẩm dinh dưỡng y học dùng theo chỉ dẫn của nhân viên y tế.
Người mua không cần thuộc định nghĩa pháp lý. Điều cần là nhìn tên nhóm in trên hộp và biết với nhóm đó mình nên kỳ vọng gì, đọc phần nào kỹ, hỏi ai. Bài này đi theo nguyên lý chung; chi tiết định nghĩa và thủ tục từng nhóm bạn tra văn bản hiện hành trên cổng chính thức của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế.
Bốn nhóm hay gặp, nhìn từ phía người mua
Bảng dưới không thay cho định nghĩa trong văn bản. Nó mô tả cách một người làm quản lý chất lượng giải thích cho người thân khi đi siêu thị.
| Nhóm ghi trên hộp | Hình dạng hay gặp | Mục đích chính | Người nên hỏi khi phân vân |
|---|---|---|---|
| Thực phẩm bổ sung | Sữa, nước uống, bánh, ngũ cốc, gia vị có thêm thành phần | Ăn uống hằng ngày, có thêm vi chất hoặc chất xơ | Đọc nhãn là đủ phần lớn trường hợp; người có bệnh thì hỏi bác sĩ |
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Viên nang, viên nén, ống, gói bột, siro | Bổ sung, hỗ trợ chức năng cơ thể, giảm nguy cơ | Dược sĩ, bác sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc |
| Thực phẩm dinh dưỡng y học | Sữa, bột pha, dạng lỏng dùng qua đường uống hoặc ống thông | Dinh dưỡng cho người bệnh, người có nhu cầu đặc biệt | Bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng chỉ dẫn |
| Thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt | Sản phẩm cho người ăn kiêng, người cần giảm hay tránh một thành phần | Đáp ứng nhu cầu ăn uống riêng | Bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng |
Ranh giới giữa các nhóm đôi khi không rõ khi nhìn hình dạng: có sữa là thực phẩm bổ sung, có sữa là thực phẩm dinh dưỡng y học. Vì vậy hãy tìm dòng ghi nhóm sản phẩm trên hộp thay vì đoán từ hình dạng hay giá tiền.
Ngoài bốn nhóm trên, trên kệ còn có thực phẩm thông thường được quảng cáo theo kiểu sức khoẻ, như trà, nước ép, bột ngũ cốc. Chúng không phải thực phẩm chức năng chỉ vì bao bì có hình lá cây hay chữ "tốt cho sức khoẻ".
Nhìn hộp tìm tên nhóm ở đâu
Tên nhóm sản phẩm thường được in khá rõ, nhưng nhiều người không để ý vì mắt bị hút vào tên thương mại to. Thứ tự tìm:
- Ngay dưới hoặc cạnh tên sản phẩm ở mặt trước: thường có dòng nhỏ ghi nhóm.
- Ở mặt sau, đầu phần thông tin bắt buộc: tên nhóm, thành phần, cách dùng, đối tượng.
- Ở nhãn phụ tiếng Việt dán đè lên hàng nhập khẩu: tên nhóm theo cách gọi ở Việt Nam có thể khác với chữ nước ngoài in trên hộp gốc.
- Trên câu khuyến cáo: thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có câu "không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh".
- Với thực phẩm dinh dưỡng y học: thường có lời dặn sử dụng dưới sự giám sát hoặc chỉ dẫn của nhân viên y tế.
Không tìm thấy tên nhóm ở chỗ nào, hoặc nhãn phụ ghi một nhóm mà lời quảng cáo nói một kiểu khác, bạn nên dừng lại, chụp hộp và hỏi dược sĩ. Đây là những chỗ hàng không rõ nguồn gốc hay để lộ.
Vì sao nhóm khác nhau thì cách đọc nhãn khác nhau
Với thực phẩm bổ sung như sữa hay bột ngũ cốc, phần đáng đọc nhất là thành phần, đối tượng phù hợp, hạn dùng và cách bảo quản. Bạn đang ăn uống hằng ngày, nên câu hỏi chính là "có hợp với bữa ăn của nhà mình không", "có ai trong nhà dị ứng thành phần nào không".
Với thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, ngoài những phần trên còn phải đọc kỹ đối tượng sử dụng, người không nên dùng, cách dùng ghi trên nhãn và câu khuyến cáo. Đây là nhóm hay được quảng cáo vượt giới hạn nhất, và hay được dùng song song với thuốc, nên cần hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ khi bạn đang điều trị.
Với thực phẩm dinh dưỡng y học, nhãn thường dặn dùng theo chỉ dẫn của nhân viên y tế. Đó không phải lời khách sáo: nhóm này dành cho người bệnh, người sau phẫu thuật, người khó ăn uống, và cách dùng tùy theo tình trạng từng người. Tự mua theo lời giới thiệu cho người nhà đang bệnh mà không hỏi bác sĩ điều trị là lỗi khá hay gặp.
Ví dụ giả định: anh Phong mua cho mẹ đang điều trị bệnh thận một loại sữa "dành cho người bệnh" theo lời người quen. Lon sữa đúng là thực phẩm dinh dưỡng y học, nhưng loại đó không phải dành cho người bệnh thận. Bác sĩ của mẹ anh mới là người biết nên chọn loại nào, nên câu hỏi đáng lẽ phải đặt từ đầu là với bác sĩ.
Những nhầm lẫn khi chỉ nhìn tên gọi
"Có chữ bổ sung thì là thực phẩm bổ sung." Chữ "bổ sung" xuất hiện trong tên thương mại của rất nhiều sản phẩm thuộc các nhóm khác nhau. Tên nhóm phải đọc ở dòng ghi nhóm, không phải ở tên sản phẩm.
"Sữa thì nhóm nào cũng như nhau." Một lon sữa có thể là thực phẩm thông thường, thực phẩm bổ sung, hay thực phẩm dinh dưỡng y học. Với người bệnh, khác biệt này quan trọng; hỏi bác sĩ trước khi chọn.
"Nhóm bảo vệ sức khoẻ thì mạnh hơn nhóm bổ sung." Các nhóm khác nhau về mục đích và cách quản lý, không phải bậc mạnh yếu. So sánh kiểu này dễ khiến người mua chọn sản phẩm theo cảm giác.
"Hàng nước ngoài ghi chữ thực phẩm bổ sung thì ở đây cũng vậy." Mỗi nước có cách phân nhóm riêng. Khi bán ở Việt Nam, nhãn phụ tiếng Việt mới cho biết sản phẩm được xếp nhóm nào theo quy định ở đây.
Tên nhóm trên hộp và lời bán không khớp: ba bước kiểm
Tình huống hay gặp: hộp ghi một nhóm, người bán gọi bằng một tên khác, hoặc quảng cáo trên mạng nói một kiểu, nhãn phụ nói một kiểu. Đi theo ba bước sau trước khi mua:
- Lấy chữ in trên hộp làm gốc. Ghi lại tên sản phẩm, tên nhóm, tên đơn vị chịu trách nhiệm đúng như in trên nhãn, kể cả nhãn phụ tiếng Việt. Không lấy tên theo lời người bán hay tên trong video.
- Tra trên cổng chính thức. Vào cổng thông tin của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế, tìm theo tên sản phẩm hoặc đơn vị chịu trách nhiệm, xem sản phẩm được công bố thuộc nhóm nào. Tra không ra hoặc ra một sản phẩm khác tên, khác thành phần là lý do dừng lại.
- Hỏi lại người bán bằng thông tin vừa tra. "Em tra thấy sản phẩm này công bố là thực phẩm bổ sung, sao chị lại giới thiệu là hỗ trợ điều trị ạ?" Câu trả lời của họ cho bạn biết nhiều về cách họ bán hàng.
Nếu thấy khó tra, bạn có thể mang hộp tới nhà thuốc nhờ dược sĩ xem cùng, hoặc hỏi Sở Y tế nơi mình ở. Không cần tự mình xử lý mọi thứ; điều cần là không mua khi thông tin còn lệch nhau.
Câu hỏi nên mang theo khi mua, theo từng nhóm
Khi cầm một sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm bổ sung, câu hỏi mẫu với người bán: "Sản phẩm này là thực phẩm bổ sung hay thực phẩm bảo vệ sức khoẻ ạ, có thành phần nào người dị ứng cần tránh không?" Câu hỏi đặt cả tên nhóm lẫn dị ứng, hai thứ người bán phải trả lời được ngay khi nhìn nhãn.
Với thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, mang theo danh sách thuốc đang dùng và hỏi dược sĩ: "Em đang dùng các thuốc này, sản phẩm này dùng thêm có cần hỏi bác sĩ không ạ?" Nếu dược sĩ đề nghị hỏi bác sĩ, hãy làm theo. Với thực phẩm dinh dưỡng y học, câu hỏi nên đặt cho bác sĩ điều trị: "Mẹ cháu nên dùng loại dinh dưỡng nào, dùng theo cách nào thì hợp với bệnh của mẹ ạ?"
Những câu này ngắn, không đòi hỏi kiến thức chuyên môn, và giúp người trả lời biết bạn cần gì. Người bán không trả lời được tên nhóm của chính sản phẩm họ bán là một tín hiệu nên mua ở nơi khác, hoặc chưa mua vội.
Khi nào cần hỏi bác sĩ hoặc đi khám ngay
Dù sản phẩm thuộc nhóm nào, các tình huống dưới đây cần người có chuyên môn xem ngay:
- Nổi mẩn, ngứa, sưng môi, sưng mặt, khó thở sau khi dùng sản phẩm mới: dừng và đi cấp cứu nếu khó thở.
- Người bệnh dùng thực phẩm dinh dưỡng y học bị tiêu chảy kéo dài, nôn, chướng bụng, mệt lả.
- Trẻ nhỏ, người cao tuổi bỏ ăn, sốt, li bì sau khi đổi loại sữa hay sản phẩm bổ sung.
- Người đang điều trị bệnh gan, thận, tim, tiểu đường thấy chỉ số đo ở nhà thay đổi bất thường.
Khi đi khám, mang theo hộp hoặc lon sản phẩm để bác sĩ đọc được thành phần và tên nhóm. Chụp ảnh nhãn cũng được, nhưng hộp thật vẫn đầy đủ hơn, nhất là khi có số lô và hạn dùng.
Với người bệnh nằm ở nhà, nếu đã đổi loại sữa hay sản phẩm dinh dưỡng mà ăn kém đi, sụt cân nhanh hoặc lơ mơ hơn thường ngày, đừng chờ tới lịch tái khám. Gọi cho bác sĩ điều trị hoặc đưa người bệnh đi khám sớm.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm bổ sung có phải là thực phẩm chức năng không?
Theo cách gọi ngoài đời, thực phẩm bổ sung thường được xếp chung vào thực phẩm chức năng. Trên giấy tờ, nó là một nhóm riêng, thường là thực phẩm ăn uống hằng ngày được thêm vi chất hoặc thành phần có lợi.
Làm sao biết sản phẩm thuộc nhóm nào?
Tìm dòng ghi nhóm sản phẩm ở mặt trước hoặc mặt sau hộp, với hàng nhập khẩu thì đọc nhãn phụ tiếng Việt. Không tìm thấy thì hỏi dược sĩ và tra trên cổng chính thức của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm.
Thực phẩm dinh dưỡng y học có tự mua cho người nhà được không?
Nhãn nhóm này thường dặn dùng theo chỉ dẫn của nhân viên y tế, vì nó dành cho người bệnh với nhu cầu riêng. Bạn nên hỏi bác sĩ điều trị của người nhà trước khi chọn loại nào.
Nhóm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có mạnh hơn thực phẩm bổ sung không?
Không nên so theo kiểu mạnh yếu. Các nhóm khác nhau ở mục đích và cách quản lý. Điều bạn cần là chọn đúng nhóm cho nhu cầu, đọc kỹ nhãn và hỏi người có chuyên môn khi đang điều trị bệnh.
Hàng nước ngoài ghi là thực phẩm bổ sung thì ở Việt Nam cũng vậy à?
Không chắc. Mỗi nước phân nhóm khác nhau. Khi bán ở Việt Nam, nhãn phụ tiếng Việt mới cho biết sản phẩm thuộc nhóm nào theo quy định ở đây, nên hãy đọc nhãn phụ.
Người có bệnh mạn tính chọn thực phẩm bổ sung thế nào?
Đọc thành phần và đối tượng phù hợp trên nhãn, rồi hỏi bác sĩ điều trị nếu sản phẩm có thành phần liên quan tới bệnh của bạn. Đừng chọn chỉ vì quảng cáo nói dành cho người bệnh.