Với phần lớn người khoẻ mạnh ăn uống tương đối đa dạng, bữa ăn hằng ngày đã là nguồn chính cung cấp chất dinh dưỡng, và viên uống không thay được bữa ăn. Bổ sung thêm thường chỉ cần khi có lý do cụ thể, như mang thai, bệnh lý ảnh hưởng hấp thu, chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt hay người cao tuổi ăn kém, và lý do đó nên được bác sĩ xác định.
Nhiều người mua viên bổ vì cảm thấy mình "chắc là thiếu chất" mà chưa từng nhìn lại mình ăn gì trong một tuần. Bài này hướng dẫn cách tự soát bữa ăn trong bảy ngày, nhận ra trường hợp nên đi khám, những tình huống bác sĩ có thể chỉ định bổ sung, và những việc không nên làm khi dùng viên uống để "bù" cho bữa ăn.
Soát bữa ăn bảy ngày: cách làm đơn giản
Bạn không cần cân đong hay tính toán. Chỉ cần ghi lại trung thực trong một tuần bình thường, không phải tuần lễ Tết hay tuần đi công tác:
- Ghi mỗi bữa ăn những món đã ăn. Ghi cả bữa phụ, đồ uống có đường, đồ ăn vặt. Chụp ảnh đĩa ăn cũng được.
- Đánh dấu nhóm thực phẩm có trong mỗi bữa. Tinh bột như cơm, bún, bánh mì; chất đạm như thịt, cá, trứng, đậu; rau và củ; trái cây; sữa và các món từ sữa.
- Đếm số ngày thiếu hẳn một nhóm. Ví dụ cả tuần gần như không có rau, hoặc không có món đạm nào ngoài bữa tối.
- Ghi những bữa bị bỏ. Bỏ bữa sáng nhiều ngày, ăn trưa qua loa vì bận, ăn tối rất muộn là những thói quen cần nhìn thấy.
- Ghi cảm giác của cơ thể. Mệt, khó ngủ, táo bón, hay đói vặt. Đây là thông tin cho bác sĩ, không phải để tự kết luận thiếu chất gì.
Sau một tuần, phần lớn người làm bài soát này đều nhận ra vấn đề không nằm ở chỗ thiếu một chất cụ thể nào, mà ở thói quen: bỏ bữa, ăn đơn điệu, ăn quá nhiều đồ chế biến sẵn. Những vấn đề đó viên uống không sửa được. Ngược lại, chỉ cần thêm một món rau, giữ bữa sáng và bớt đồ uống có đường, nhiều người đã thấy khác.
Mang trang soát này theo khi đi khám. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đọc nó sẽ cho lời khuyên sát với bạn hơn là bất kỳ hộp viên nào trên kệ.
Vì sao viên uống không thay được bữa ăn
Một bữa ăn đa dạng mang lại nhiều thứ cùng lúc: năng lượng, chất đạm, chất xơ, nước, vi chất, và cả cảm giác no giúp bạn không ăn vặt quá đà. Một viên uống chỉ chứa một số thành phần được chọn, với lượng cố định, không có chất xơ của rau, không có chất đạm của bữa cơm. Coi viên uống là "bữa ăn thu nhỏ" là hiểu lầm hay gặp ở người bận rộn.
Thêm nữa, người ăn uống thất thường thường có nhiều vấn đề đi cùng: ngủ ít, căng thẳng, ít vận động. Viên uống mang lại cảm giác "đã làm gì đó cho sức khoẻ", và chính cảm giác này khiến người ta trì hoãn việc sửa bữa ăn. Một người làm dinh dưỡng hay nói với người thân: "Mua hộp viên thì dễ, dậy sớm mười phút ăn sáng mới khó, nhưng cái khó mới là cái có ích."
Ví dụ giả định: anh Quân, 34 tuổi, làm văn phòng, bỏ bữa sáng gần như mỗi ngày, trưa ăn cơm hộp, tối ăn muộn. Anh mua một hộp viên tổng hợp để "bù". Khi soát bữa ăn, anh thấy cả tuần chỉ có hai bữa có rau. Việc đầu tiên anh nên làm là sửa lịch ăn, chứ không phải chọn loại viên nào. Nếu sau một thời gian ăn đều mà vẫn mệt, lúc đó mới là chuyện của buổi khám.
Những trường hợp bác sĩ có thể chỉ định bổ sung
Có những tình huống bổ sung thêm là cần thiết, nhưng việc xác định cần bổ sung gì, bao nhiêu, bao lâu là việc của bác sĩ sau khi khám và có khi phải xét nghiệm. Các tình huống hay gặp:
- Phụ nữ chuẩn bị mang thai, mang thai, cho con bú. Bác sĩ sản khoa thường có hướng dẫn riêng cho từng giai đoạn.
- Người có bệnh ảnh hưởng tới tiêu hoá, hấp thu. Sau phẫu thuật đường tiêu hoá, bệnh đường ruột mạn tính.
- Người ăn kiêng nghiêm ngặt vì lý do sức khoẻ hay lựa chọn cá nhân, bỏ hẳn một nhóm thực phẩm lớn.
- Người cao tuổi ăn kém, răng yếu, sút cân. Đây là lúc nên khám để tìm nguyên nhân, không chỉ bổ sung.
- Người có kết quả xét nghiệm cho thấy thiếu một vi chất cụ thể.
- Trẻ em có vấn đề tăng trưởng: chỉ bác sĩ nhi xác định, không tự mua theo lời mách.
Nếu bạn thuộc một trong các trường hợp trên, câu nên hỏi bác sĩ là: "Em có cần bổ sung thêm gì không, hay chỉ cần sửa bữa ăn ạ? Nếu cần thì có phải xét nghiệm trước không?" Câu hỏi đặt việc sửa bữa ăn và việc bổ sung cạnh nhau, để bác sĩ cho bạn lời khuyên đầy đủ.
Nếu bạn không thuộc trường hợp nào, đó không có nghĩa là cấm dùng, mà là chưa có lý do rõ ràng. Hãy hỏi bác sĩ ở lần khám định kỳ thay vì mua theo cảm giác.
Tình huống ăn uống và việc nên làm trước
Bảng dưới đặt các tình huống quen thuộc cạnh việc nên làm trước khi nghĩ tới viên uống. Nó không đánh giá chế độ ăn nào là đúng.
| Tình huống | Việc nên làm trước | Khi nào hỏi bác sĩ |
|---|---|---|
| Hay bỏ bữa sáng | Chuẩn bị món đơn giản từ tối hôm trước | Khi mệt, chóng mặt kéo dài dù đã ăn lại đều |
| Ăn ít rau, ít trái cây | Thêm một món rau vào mỗi bữa chính | Khi táo bón, khó tiêu kéo dài |
| Ăn chay, bỏ một nhóm thực phẩm | Tìm hiểu cách phối món đủ nhóm | Nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng từ đầu |
| Ăn đồ chế biến sẵn nhiều | Tự nấu thêm vài bữa mỗi tuần | Khi có bệnh mạn tính như huyết áp, tiểu đường |
| Người già ăn kém | Chia nhỏ bữa, món mềm, ăn cùng con cháu | Khi sút cân, yếu đi, nên khám sớm |
| Đang ăn kiêng giảm cân | Giữ đủ bữa, giảm đồ ngọt và đồ chiên | Khi sút cân nhanh, mệt lả, rụng tóc nhiều |
Điểm chung là sửa bữa ăn đi trước, viên uống chỉ đến sau khi đã có lý do rõ ràng. Thứ tự này rẻ hơn, an toàn hơn, và thường mang lại thay đổi rõ hơn.
Những việc không nên làm
Không dùng viên uống thay bữa. Kể cả sản phẩm quảng cáo là "thay thế bữa ăn" cũng cần hỏi bác sĩ nếu bạn có bệnh nền. Viên tổng hợp không phải là bữa ăn.
Không cộng nhiều loại viên cùng lúc. Mua viên tổng hợp, thêm viên bổ máu, thêm viên cho xương, thêm sữa có bổ sung: rất dễ trùng thành phần mà không biết. Một số vi chất thừa có thể gây hại.
Không tự chẩn đoán thiếu chất qua triệu chứng. Mệt, rụng tóc, chuột rút, mất ngủ có rất nhiều nguyên nhân. Đọc một bài trên mạng rồi tự kết luận "thiếu chất này" và mua đúng loại đó là cách dễ bỏ sót bệnh.
Không cho trẻ dùng viên của người lớn. Nhu cầu và cách dùng của trẻ khác hẳn. Muốn bổ sung cho trẻ, hỏi bác sĩ nhi.
Không coi viên uống là giấy phép ăn tùy ý. Có người nghĩ "đã uống viên bổ rồi" nên bỏ rau, ăn nhanh, uống nước ngọt thoải mái. Viên uống không bù được thói quen đó, và chính thói quen mới là thứ ảnh hưởng lâu dài tới sức khoẻ.
Khi được mời mua viên "bù dinh dưỡng"
Lời mời hay gặp ở nơi làm việc, trong nhóm phụ huynh, hay qua cuộc gọi tư vấn: "Đồ ăn bây giờ toàn hoá chất, rau không còn chất như xưa, phải uống thêm mới đủ." Câu này đánh vào nỗi lo có thật về thực phẩm sạch, rồi đưa ra lời giải là một hộp viên. Nó bỏ qua hai việc: bạn chưa biết mình thiếu gì, và lo về thực phẩm sạch thì cách giải là chọn nơi mua thực phẩm, rửa và nấu đúng cách.
Câu hỏi lại mẫu, lịch sự mà đủ rõ: "Anh dựa vào đâu để biết em thiếu chất, em chưa đi khám hay xét nghiệm gì cả?" Người bán không có câu trả lời ngoài những lời chung chung. Nếu họ đề nghị "kiểm tra sức khoẻ miễn phí" bằng một chiếc máy cầm tay rồi kết luận bạn thiếu chất này chất kia, hãy cảm ơn và từ chối: những kết luận như vậy không thay được buổi khám của bác sĩ.
Câu từ chối gọn: "Em cảm ơn, em đang tự soát lại bữa ăn, khám định kỳ em sẽ hỏi bác sĩ." Bạn không cần tranh luận về chuyện thực phẩm sạch hay không sạch; chỉ cần giữ thứ tự: soát bữa ăn, đi khám, rồi mới tính chuyện bổ sung.
Khi nào nên đi khám ngay
Nếu soát bữa ăn mà thấy mình ăn tương đối đủ nhưng cơ thể vẫn có các dấu hiệu dưới đây, đừng tự mua viên bổ để "xem có đỡ không" mà hãy đi khám:
- Sút cân không rõ lý do, nhất là sút nhanh trong vài tháng.
- Mệt mỏi, khó thở khi gắng sức, da xanh xao, chóng mặt khi đứng dậy.
- Chán ăn kéo dài, nuốt khó, đau bụng, đi ngoài phân đen hoặc có máu.
- Tê bì tay chân, chuột rút thường xuyên, tim đập nhanh.
- Người cao tuổi ăn ít hẳn, nằm nhiều, lú lẫn hơn trước.
Những dấu hiệu này có thể liên quan tới bệnh cần chẩn đoán. Viên bổ có thể làm triệu chứng mờ đi một chút và khiến bạn đi khám muộn hơn.
Khi đi khám, mang theo trang soát bữa ăn và các sản phẩm bạn đang uống. Hai thứ đó cùng nhau cho bác sĩ bức tranh đầy đủ hơn mọi câu hỏi miệng.
Câu hỏi thường gặp
Ăn uống đầy đủ thì có cần uống thực phẩm chức năng không?
Với phần lớn người khoẻ mạnh ăn uống đa dạng, bữa ăn hằng ngày đã là nguồn dinh dưỡng chính. Nếu bạn lo mình thiếu chất, hãy soát bữa ăn và hỏi bác sĩ ở lần khám định kỳ thay vì tự mua.
Thực phẩm chức năng có thay bữa ăn được không?
Không. Viên uống chỉ chứa một số thành phần được chọn, không có chất xơ, chất đạm và năng lượng như một bữa ăn đa dạng. Người hay bỏ bữa nên sửa lịch ăn trước tiên.
Khi nào thì thật sự cần bổ sung thêm?
Một số trường hợp như mang thai, bệnh ảnh hưởng hấp thu, ăn kiêng nghiêm ngặt hay người cao tuổi ăn kém có thể cần bổ sung. Việc cần bổ sung gì và bao lâu do bác sĩ xác định, có khi cần xét nghiệm.
Có nên tự xét nghiệm để biết mình thiếu chất gì không?
Nên đi khám để bác sĩ chọn xét nghiệm phù hợp với triệu chứng và tiền sử của bạn. Tự làm nhiều xét nghiệm rồi tự đọc kết quả dễ dẫn tới lo lắng không cần thiết hoặc bỏ sót điều quan trọng.
Uống nhiều loại viên bổ cùng lúc có sao không?
Uống nhiều loại cùng lúc dễ trùng thành phần mà bạn không để ý, và một số vi chất thừa có thể gây hại. Hãy mang tất cả hộp đang dùng tới hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.
Người già ăn kém có nên mua viên bổ không?
Ăn kém ở người cao tuổi có thể do răng, bệnh tiêu hoá, thuốc đang dùng hay tâm trạng. Nên đưa ông bà đi khám để tìm nguyên nhân trước, rồi hỏi bác sĩ có cần bổ sung hay không.