Người cao tuổi đang uống nhiều loại thuốc không nên tự thêm thực phẩm chức năng; trước khi dùng bất cứ thứ gì mới, nên mang toàn bộ thuốc và viên uống tới bác sĩ đang điều trị để rà lại một lượt. Mỗi thứ thêm vào là thêm một khả năng chồng chéo với thuốc đang có, trong khi gan, thận và cảm giác cơ thể của người lớn tuổi không còn nhạy như trước để báo hiệu sớm.
Bài này dành cho chính các bác, các cô chú đã quen với túi thuốc mỗi sáng, và cho con cháu đang lo cho ông bà. Nó giải thích vì sao nhiều thuốc là một tình huống riêng cần cẩn thận, cách làm một buổi rà túi thuốc, câu hỏi mang tới bác sĩ, cách từ chối lời mời mua mà vẫn giữ thể diện, và những dấu hiệu phải đi khám ngay.
Vì sao nhiều thuốc là một tình huống riêng
Một người ngoài sáu mươi lăm thường có hai, ba bệnh mạn tính cùng lúc: huyết áp, mỡ máu, đường huyết, xương khớp, tuyến tiền liệt, mất ngủ. Mỗi bệnh một bác sĩ, mỗi bác sĩ một đơn. Có bác đi khám ở ba nơi, mỗi nơi chỉ biết phần mình kê. Túi thuốc vì thế dày dần mà không ai nhìn tổng thể. Thêm thực phẩm chức năng vào lúc này giống như thêm một người lái vào chiếc xe đã có ba người cầm lái.
Ở tuổi này, cơ thể xử lý thuốc chậm hơn. Gan và thận làm việc kém hơn thời trẻ, nên một chất đưa vào có thể ở lại lâu hơn, tích lại nhiều hơn. Một số thành phần trong thực phẩm chức năng có thể làm thuốc đang uống mạnh lên hoặc yếu đi. Người mua không thể tự biết cặp nào gây chuyện; dược sĩ và bác sĩ có công cụ để tra, nhưng họ chỉ tra được khi biết bạn đang dùng gì.
Điều đáng lo nhất là dấu hiệu không rõ ràng. Người trẻ uống thứ không hợp có thể nổi mẩn ngay. Người lớn tuổi thì thường chỉ thấy mệt hơn, hay chóng mặt khi đứng dậy, ăn kém, ngủ li bì, lú lẫn nhẹ, đi đứng loạng choạng. Những dấu hiệu này dễ bị cho là "tuổi già", trong khi đôi khi chúng đến từ một thứ mới thêm vào túi thuốc. Ngã ở người cao tuổi lại là chuyện lớn.
Thêm vào đó, người lớn tuổi thường được mời mua nhiều nhất: qua đài, qua hội thảo sức khoẻ có tặng quà, qua điện thoại "chăm sóc khách hàng", qua người quen trong câu lạc bộ dưỡng sinh. Phần lớn sản phẩm được nói là "bổ", "không có tác dụng phụ", "uống kèm thuốc thoải mái". Câu cuối là câu đáng cảnh giác nhất, vì không ai biết bác đang uống thuốc gì mà dám nói vậy.
Làm một buổi rà túi thuốc với bác sĩ
Có thể gọi vui là buổi "đổ túi". Cách làm đơn giản, con cháu làm cùng ông bà càng tốt.
- Đổ hết ra một cái mâm. Thuốc trong tủ, thuốc trong túi xách, thuốc đầu giường, viên bổ, cao, rượu ngâm, trà thảo dược, cả những hộp đã mở rồi bỏ dở. Đừng để sót thứ gì vì nghĩ "cái này không phải thuốc".
- Xếp thành từng cụm theo nơi kê. Thuốc của bác sĩ tim mạch một cụm, của bác sĩ nội tiết một cụm, của bác sĩ xương khớp một cụm, thứ tự mua hoặc được tặng một cụm riêng.
- Ghi một tờ danh sách chữ to. Tên trên hộp, uống vì bệnh gì, ai kê hay ai mua. Không cần ghi liều nếu thấy khó, chỉ cần mang hộp theo.
- Bỏ riêng hộp hết hạn, hộp không còn nhận ra. Để vào một túi khác và hỏi dược sĩ cách xử lý, đừng uống "cho hết kẻo phí".
- Mang cả mâm, đúng nghĩa đen, tới buổi tái khám gần nhất. Nói với bác sĩ: "Bác sĩ xem giúp tổng thể những thứ ba con đang uống, có gì trùng hay cần bỏ không ạ."
- Ghi lại kết quả và cập nhật danh sách. Danh sách mới để trong ví hoặc dán ở cửa tủ, mỗi lần đi khám nơi khác đều mang theo.
Nếu bác đi khám ở nhiều nơi, chọn một bác sĩ chính, thường là bác sĩ điều trị bệnh nặng nhất hoặc bác sĩ gia đình, để là người nhìn tổng thể. Các nơi khác vẫn khám, nhưng mỗi lần có thay đổi đều báo lại cho bác sĩ chính.
Câu hỏi nên mang tới bác sĩ hoặc dược sĩ
Người lớn tuổi thường ngại hỏi nhiều vì sợ làm phiền. Mang sẵn mấy câu này, hỏi một lượt là xong.
- "Đây là tất cả thuốc và viên uống của bác, bác sĩ xem có thứ nào trùng nhau hoặc không cần nữa không?"
- "Bác được tặng hộp này, bác uống thêm vào cùng các thuốc đang có thì có sao không?"
- "Dạo này bác hay chóng mặt, ăn kém, có thể do thuốc hay do thứ gì bác đang uống không?"
- "Thuốc nào là quan trọng nhất, nếu lỡ quên thì bác phải làm gì?"
- "Lần sau muốn dùng thêm thứ gì, bác hỏi ai cho nhanh mà không phải đợi tới lần khám?"
Con cháu đi cùng nên ghi lại câu trả lời, vì ra khỏi phòng khám là dễ quên. Nếu bác sĩ bảo dừng một thứ, hỏi luôn: "Dừng hẳn hay dừng tới lần khám sau ạ?" để không phải đoán.
Thật ra đang có mấy "người lái" trong túi thuốc
Bảng dưới giúp hình dung vì sao một hộp nhỏ cũng đáng được hỏi. Đây là ví dụ giả định về một túi thuốc thường gặp.
| Thứ trong túi | Ai biết | Ai không biết |
|---|---|---|
| Thuốc huyết áp | Bác sĩ tim mạch | Bác sĩ xương khớp, người bán viên bổ |
| Thuốc đường huyết | Bác sĩ nội tiết | Bác sĩ tim mạch nếu khám nơi khác |
| Thuốc giảm đau xương khớp | Bác sĩ xương khớp | Bác sĩ tim mạch, bác sĩ nội tiết |
| Viên bổ được tặng ở hội thảo | Người bán | Cả ba bác sĩ |
| Cao, trà thảo dược con cháu biếu | Người biếu | Cả ba bác sĩ và người bán |
Nhìn cột cuối sẽ thấy: không ai có bức tranh đầy đủ. Buổi "đổ túi" là để ít nhất một người có. Danh sách trong ví là để mọi người khác cũng có khi cần, kể cả khi bác phải vào cấp cứu mà không nói được.
Một việc nữa con cháu làm được: hộp chia thuốc theo ngày, có ngăn sáng, trưa, tối. Nó không thay buổi rà thuốc, nhưng giúp bác khỏi uống trùng hay quên, nhất là khi danh sách đã dài.
Câu nói mẫu khi được mời mua, giữ được thể diện
Người lớn tuổi thường khó từ chối vì ngại mất lòng, nhất là khi người mời là người quen trong hội, hay nhân viên đã gọi điện hỏi han nhiều lần. Có mấy câu vừa lịch sự vừa dứt khoát. Với người quen: "Bác cảm ơn, nhưng bác đang uống mấy loại thuốc, bác sĩ dặn thêm gì cũng phải hỏi trước. Để bác hỏi đã." Câu này đẩy quyết định sang bác sĩ, người mời khó nài thêm.
Với cuộc gọi điện từ số lạ: "Bác không mua qua điện thoại. Có gì con cháu bác sẽ liên hệ." rồi gác máy. Không cần giải thích, không cần nghe hết. Những cuộc gọi dài, xưng là bác sĩ, hỏi kỹ bệnh tình rồi chào bán là kiểu bán hàng cần đặc biệt cảnh giác.
Ở hội thảo có tặng quà: nhận quà thì được, ký giấy hay đặt cọc thì không. Câu nói: "Bác về hỏi con cháu đã, hôm khác bác quay lại." Mọi lời "chỉ hôm nay mới có giá này" đều có thể chờ thêm một ngày.
Con cháu cũng nên tránh giọng trách móc khi phát hiện ông bà đã mua. Thay vì "sao bố lại mua mấy thứ này", hãy nói: "Bố cho con xem hộp này, con mang đi hỏi bác sĩ xem có uống cùng thuốc huyết áp của bố được không." Người lớn tuổi sẽ dễ hợp tác hơn khi thấy mình được tôn trọng.
Những điều không cần làm
Không cần vứt ngay mọi hộp thực phẩm chức năng. Cứ cất riêng, mang đi hỏi. Có thứ bác sĩ cho dùng tiếp, có thứ bảo dừng. Vứt trong cơn giận dễ làm ông bà phật ý và mất luôn thông tin để hỏi.
Không cần tự giảm thuốc kê đơn để "nhường chỗ". Có bác thấy uống nhiều quá nên tự bỏ bớt thuốc huyết áp, giữ lại viên bổ. Đây là lỗi nguy hiểm hơn cả việc uống thêm. Muốn giảm số thuốc thì hỏi bác sĩ.
Không cần tranh cãi sản phẩm tốt hay dở. Cuộc nói chuyện nên xoay quanh câu hỏi "có hợp với thuốc đang uống không", vì đó là câu bác sĩ trả lời được, và ông bà dễ chấp nhận hơn.
Không cần đọc thuộc từng thành phần. Con cháu không phải dược sĩ. Việc của con cháu là gom đủ, ghi đủ và đưa tới đúng người. Việc tra thành phần nào có vấn đề với thuốc nào để dược sĩ và bác sĩ làm, họ có nguồn tra mà người nhà không có.
Không cần đợi có chuyện mới rà. Nhiều nhà chỉ rà túi thuốc sau một lần ông bà bị ngã hay phải vào viện. Rà định kỳ, chẳng hạn mỗi lần tái khám lớn hoặc mỗi dịp đầu năm, nhẹ nhàng hơn nhiều.
Khi nào phải đi khám ngay
Dừng thứ mới thêm vào và đưa bác đi khám ngay nếu thấy:
- Chóng mặt nhiều, choáng khi đứng dậy, ngã hoặc suýt ngã.
- Lú lẫn, nói lẫn, ngủ li bì bất thường so với mọi ngày.
- Tim đập nhanh hoặc chậm bất thường, hồi hộp, khó thở, đau ngực.
- Chảy máu chân răng, chảy máu cam khó cầm, bầm tím dễ dàng, đi ngoài phân đen.
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, tiểu ít hẳn, phù chân.
- Phát ban, ngứa, sưng môi hoặc mặt.
Mang theo danh sách thuốc và hộp thứ mới thêm vào. Nếu bác đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc tiểu đường, nói ngay điều này với nhân viên y tế khi tới nơi. Con cháu ở xa có thể dặn ông bà để sẵn danh sách thuốc ở chỗ dễ thấy, để người đưa đi cấp cứu cầm theo được.
Với dấu hiệu nhẹ hơn, như ăn kém, mệt hơn hoặc ngủ không ngon sau khi thêm thứ mới, vẫn nên tạm dừng thứ đó và gọi hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trong ngày. Ở người cao tuổi, chuyện nhỏ để lâu dễ thành chuyện lớn.
Câu hỏi thường gặp
Người già uống nhiều thuốc có nên dùng thêm thực phẩm chức năng?
Không nên tự thêm. Hãy mang toàn bộ thuốc và viên uống tới bác sĩ đang điều trị để rà một lượt. Bác sĩ sẽ cho biết có thứ gì trùng, thứ gì cần dừng, và có nên dùng thêm hay không.
Làm sao để bác sĩ biết hết các thuốc ông bà đang uống?
Đổ hết thuốc và viên uống ra, ghi danh sách chữ to, mang nguyên hộp tới buổi tái khám. Chọn một bác sĩ chính để nhìn tổng thể và báo lại mỗi khi có thay đổi.
Ông bà hay chóng mặt từ khi uống thêm viên bổ thì làm gì?
Tạm dừng viên bổ và đưa ông bà đi khám, mang theo danh sách thuốc. Chóng mặt ở người lớn tuổi dễ dẫn tới ngã, nên đừng chờ xem có tự hết không.
Người bán nói uống kèm thuốc thoải mái có tin được không?
Không nên tin câu này. Người bán không biết ông bà đang uống thuốc gì. Chỉ bác sĩ hoặc dược sĩ xem danh sách thuốc thật mới trả lời được.
Có nên tự bỏ bớt thuốc để uống thực phẩm chức năng không?
Không. Tự bỏ thuốc kê đơn như thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường có thể nguy hiểm hơn cả việc uống thêm. Muốn giảm số thuốc phải hỏi bác sĩ điều trị, bác sĩ sẽ xem thứ nào thật sự bỏ được.
Con cháu nên nói gì khi phát hiện bố mẹ mua thực phẩm chức năng?
Tránh trách móc. Xin xem hộp và đề nghị cùng mang đi hỏi bác sĩ xem có hợp với thuốc đang uống không. Người lớn tuổi hợp tác hơn khi được tôn trọng.