Đọc thành phần và hàm lượng trên nhãn thực phẩm chức năng là để trả lời ba câu: trong một đơn vị dùng có những gì, con số đi kèm tính theo đơn vị nào, và có thứ gì trùng với sản phẩm khác hay thứ mình từng dị ứng không. Đọc để tự tính nên uống bao nhiêu là sai mục đích; con số trên nhãn chỉ có ý nghĩa khi người có chuyên môn đặt nó cạnh tình trạng sức khoẻ của bạn.
Bảng thành phần là phần trông khoa học nhất trên hộp, và cũng là phần dễ làm người mua bối rối nhất: chữ viết tắt, đơn vị lạ, tên dài, con số to. Bài này không đánh giá hàm lượng nào là đủ hay thiếu. Nó chỉ dạy cách đọc cho đúng những gì nhãn đang nói, để bạn mang câu hỏi rõ ràng tới dược sĩ hoặc bác sĩ.
Trước hết: con số đang tính cho cái gì
Câu hỏi đầu tiên khi nhìn bảng thành phần không phải là "có gì" mà là "tính trên cái gì". Có nhãn ghi hàm lượng cho một viên, có nhãn ghi cho hai viên, có nhãn ghi cho một gói bột, một ống, một thìa, hoặc cho một trăm gam sản phẩm. Dòng chỉ đơn vị tính thường nằm ngay trên đầu bảng, chữ nhỏ, và rất hay bị bỏ qua.
Hai hộp cùng ghi một con số giống nhau có thể chứa lượng rất khác nhau nếu một hộp tính cho một viên, hộp kia tính cho phần dùng gồm nhiều viên. Người mua so hai sản phẩm trên kệ mà không nhìn dòng này rất dễ kết luận sai, nhất là khi người bán đưa ra phép so sánh "hộp này hàm lượng cao gấp đôi".
Một người làm quản lý chất lượng giải thích cho người nhà thường dặn: Nhìn chữ "trong mỗi…" trước, rồi mới nhìn số. Nếu bạn không tìm thấy dòng nào cho biết số liệu tính trên đơn vị gì, đó là một câu hỏi cụ thể để hỏi dược sĩ, và cũng là dấu hiệu bao bì trình bày chưa rõ ràng.
Các đơn vị hay gặp và cách đọc
Bảng dưới chỉ giải thích ký hiệu để bạn đọc không nhầm. Nó không nói con số bao nhiêu là phù hợp với ai; câu hỏi đó thuộc về bác sĩ, dược sĩ.
| Ký hiệu trên nhãn | Đọc là | Chỗ hay nhầm |
|---|---|---|
| g | gam | Thường dùng cho bột, gói, khối lượng tịnh của cả hộp, không phải lượng một thành phần |
| mg | miligam, một phần nghìn gam | Hay bị đọc lẫn với mcg khi chữ in nhỏ |
| mcg hoặc µg | microgam, một phần nghìn miligam | Chênh lệch một nghìn lần so với mg, nhầm ký hiệu là nhầm rất xa |
| IU hoặc UI | đơn vị quốc tế, dùng cho một số chất | Không đổi thẳng sang mg theo một tỷ lệ chung; mỗi chất một cách quy đổi |
| CFU | đơn vị đếm vi sinh sống, gặp ở sản phẩm men vi sinh | Con số rất lớn nghe ấn tượng nhưng không tự nói lên điều gì |
| % | tỷ lệ phần trăm, có thể là so với khối lượng hoặc so với một mức tham chiếu | Cần đọc phần trăm của cái gì, nhãn thường ghi kèm chú thích |
Nếu chữ in quá nhỏ để phân biệt mg với mcg, hãy chụp ảnh và phóng to. Đây là chỗ đọc sai một ký tự là sai một nghìn lần, nên đáng bỏ thêm mười giây.
Những cụm chữ dễ hiểu nhầm trong bảng thành phần
"Chiết xuất" hoặc "cao" kèm một con số. Con số thường là lượng phần chiết xuất hay phần cao, không phải lượng dược liệu tươi hay khô ban đầu. Có nhãn ghi thêm tỷ lệ quy đổi, có nhãn không. Đừng tự nhân lên thành "tương đương bao nhiêu cân lá" như lời quảng cáo hay nói.
"Hỗn hợp", "phức hợp", "công thức độc quyền". Có sản phẩm gom nhiều thành phần thành một tên chung và chỉ ghi tổng lượng. Bạn biết trong đó có những gì nhưng không biết mỗi thứ bao nhiêu. Người có bệnh nền hay đang dùng thuốc nên mang nhãn này cho dược sĩ xem.
"Tá dược vừa đủ". Phần còn lại của viên gồm chất độn, chất tạo màu, vỏ nang, chất tạo ngọt. Chúng không phải để tạo tác dụng, nhưng lại là chỗ cần đọc nếu bạn dị ứng hoặc phải kiêng đường, kiêng một loại gelatin nào đó.
Tên tiếng nước ngoài và tên tiếng Việt khác nhau. Cùng một thành phần có thể có tên khoa học, tên thương mại, tên thông thường. Trên nhãn phụ tiếng Việt, đôi khi tên được dịch, đôi khi giữ nguyên. Không nhận ra tên không có nghĩa là thành phần lạ; hãy hỏi.
Thứ tự liệt kê. Với nhiều loại thực phẩm, thành phần được liệt kê theo thứ tự khối lượng giảm dần, nhưng trong bảng hàm lượng của thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thứ tự có thể theo cách khác. Đừng suy ra thành phần nào nhiều nhất chỉ vì nó đứng đầu, hãy nhìn con số.
Đối chiếu dị ứng và trùng lặp: hai việc người mua làm được
Có hai việc với bảng thành phần mà người mua tự làm được mà không cần kiến thức chuyên môn. Việc thứ nhất là đối chiếu với những thứ bạn hoặc người dùng từng dị ứng: hải sản, đậu nành, sữa, trứng, gluten, phấn hoa, một loại thảo dược nào đó từng gây ngứa. Các thành phần này có thể nằm trong cả phần hoạt chất lẫn phần tá dược và vỏ viên.
Việc thứ hai là đối chiếu giữa các sản phẩm đang dùng trong nhà. Một người dùng cùng lúc ba hộp từ ba nơi, mỗi hộp quảng cáo một công dụng khác nhau, nhưng có khi cả ba cùng chứa một vài thành phần giống nhau. Khi đó tổng lượng nhận vào là cộng dồn, điều mà người bán từng hộp không nói với bạn. Cách làm: đặt các hộp cạnh nhau, chép tên thành phần của từng hộp ra một tờ giấy, gạch chân những tên lặp lại.
Bạn không cần biết lượng cộng dồn đó cao hay thấp. Bạn chỉ cần đưa tờ giấy đó cho dược sĩ hoặc bác sĩ và hỏi: Ba sản phẩm này có mấy thứ giống nhau, dùng cùng lúc có sao không ạ? Đó là câu hỏi đúng, đủ cụ thể để người có chuyên môn trả lời được.
Những việc KHÔNG nên làm với bảng thành phần
Bảng thành phần dễ bị dùng sai cách. Một số việc người mua hay làm nhưng không nên:
- Tự tính "uống mấy viên cho đủ" dựa trên con số trên nhãn và một mức bạn đọc được ở đâu đó trên mạng.
- So hai sản phẩm theo kiểu "hộp nào hàm lượng cao hơn thì tốt hơn"; nhiều hơn không đồng nghĩa với phù hợp hơn, và có khi còn ngược lại.
- Kết luận một thành phần "tốt cho bệnh của mình" vì tên của nó xuất hiện trong một bài quảng cáo.
- Bẻ đôi, nghiền, mở nang viên để chia cho người khác dùng, nhất là trẻ nhỏ, khi chưa hỏi ai.
- Bỏ qua phần tá dược vì nghĩ nó "không quan trọng" trong khi người dùng có cơ địa dị ứng.
- Tin vào câu "thành phần hoàn toàn tự nhiên" như một bảo đảm an toàn; tự nhiên vẫn có thể gây dị ứng và vẫn có thể không hợp với thuốc đang dùng.
Điểm chung của các việc trên là biến bảng thành phần thành một công cụ ra quyết định về cách dùng. Nó không được làm ra cho mục đích đó. Nó cho bạn biết sản phẩm chứa gì; còn có hợp với bạn hay không, cần người hiểu cả sản phẩm lẫn sức khoẻ của bạn trả lời.
Một buổi tối ngồi đọc ba hộp trong tủ (ví dụ giả định)
Anh Phong, 38 tuổi, dọn tủ đồ của bố và thấy ba hộp viên uống mua ở ba thời điểm: một hộp được giới thiệu cho xương khớp, một hộp cho mắt, một hộp "bổ tổng hợp" do người quen biếu. Bố anh đang uống thuốc tiểu đường và huyết áp theo đơn.
Anh không đọc phần công dụng. Anh lấy một tờ giấy, chia ba cột, chép bảng thành phần của từng hộp, ghi rõ con số tính cho bao nhiêu viên. Anh thấy có hai tên xuất hiện ở cả ba hộp, một tên xuất hiện ở hai hộp. Hộp thứ ba ghi một "phức hợp thảo dược" chỉ có tổng lượng, không chia ra từng loại.
Lần tái khám tiếp theo, anh mang tờ giấy và ba hộp theo bố. Anh không hỏi "có nên uống không" mà hỏi: Bố cháu đang dùng cùng lúc ba hộp này, có mấy thành phần trùng nhau, bác sĩ xem giúp có cần bỏ bớt hay đổi gì không ạ? Bác sĩ có đủ thông tin để trả lời, còn anh không phải tự đoán. Việc của anh chỉ là đọc cho đúng và chép cho đủ.
Tờ giấy ba cột ấy sau đó được anh dán vào cánh tủ. Mỗi lần trong nhà có ai mua thêm một hộp mới, anh thêm một cột. Cách làm này mất chừng mười phút mỗi lần, nhưng giúp cả nhà nhìn thấy điều mà từng hộp riêng lẻ không bao giờ cho thấy: người lớn tuổi trong nhà đang nhận vào những gì, từ bao nhiêu nguồn.
Khi nào cần đi khám ngay hoặc hỏi bác sĩ, dược sĩ
Ngừng dùng và đi khám ngay nếu sau khi dùng một sản phẩm mà xuất hiện: nổi mẩn, ngứa lan, sưng môi, mặt hoặc mí mắt, khó thở hay thở khò khè, buồn nôn và nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, đau bụng dữ dội, tim đập nhanh, vàng da hoặc vàng mắt. Mang theo hộp để bác sĩ đọc thành phần, kể cả phần tá dược.
Hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi mua nếu bảng thành phần có một "hỗn hợp" không ghi rõ từng thứ mà bạn đang dùng thuốc điều trị; nếu bạn đang dùng từ hai sản phẩm trở lên; nếu người dùng là phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi dùng nhiều thuốc, người có bệnh gan hoặc thận.
Nếu bạn không đọc được chữ trên nhãn vì quá nhỏ hoặc nhãn nước ngoài không có tiếng Việt, đừng đoán. Đó cũng là một lý do đủ để hỏi trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Hàm lượng trên nhãn thực phẩm chức năng tính cho một viên hay cả hộp?
Tuỳ sản phẩm. Dòng ghi đơn vị tính thường nằm ngay trên đầu bảng thành phần, có thể là một viên, một gói, một phần dùng gồm nhiều viên hoặc một trăm gam. Bạn cần đọc dòng đó trước khi đọc bất kỳ con số nào.
Mg và mcg khác nhau thế nào?
Mg là miligam, mcg hay µg là microgam, nhỏ hơn mg một nghìn lần. Hai ký hiệu này dễ bị đọc lẫn khi chữ in nhỏ, nên bạn nên chụp ảnh rồi phóng to để đọc cho chắc.
Có nên dựa vào hàm lượng trên nhãn để tự quyết định uống bao nhiêu không?
Không nên. Con số trên nhãn cho biết sản phẩm chứa gì, còn lượng dùng phù hợp phụ thuộc vào tuổi, bệnh, thuốc đang dùng và chế độ ăn. Hãy làm theo hướng dẫn trên nhãn và hỏi bác sĩ, dược sĩ khi có điều băn khoăn.
Nhãn ghi "phức hợp" mà không ghi từng thành phần bao nhiêu thì sao?
Bạn biết sản phẩm có những gì nhưng không biết lượng từng thứ. Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh nền, hãy mang nhãn này cho dược sĩ, bác sĩ xem trước khi dùng.
Dùng nhiều loại thực phẩm chức năng cùng lúc có cần đối chiếu thành phần không?
Cần. Nhiều sản phẩm có thể chứa cùng một số thành phần, và khi dùng chung thì lượng nhận vào cộng dồn. Chép thành phần của từng hộp ra giấy rồi mang tới hỏi dược sĩ là cách đơn giản nhất.
Tá dược trong viên uống có ảnh hưởng gì không?
Tá dược thường không tạo tác dụng chính nhưng có thể chứa đường, chất tạo màu, gelatin hay thành phần dễ gây dị ứng. Người có cơ địa dị ứng hoặc phải kiêng một số chất nên đọc kỹ phần này và hỏi dược sĩ.