Hàng thực phẩm chức năng sắp hết hạn hoặc đã hết hạn đôi khi bị xoá ngày cũ rồi in lại, dán đè một hạn dùng mới để bán tiếp; dấu vết thường nằm ở mực in khác màu với chữ trên hộp, vết cạo hoặc vết dung môi quanh ô hạn dùng, miếng dán nhỏ đè lên, và hạn trên hộp không khớp với hạn trên vỉ, lọ bên trong. Thấy một trong các dấu vết này thì không mua, đã mua thì không uống và giữ nguyên hộp.
Hàng cận hạn bán công khai, rẻ hơn, ghi rõ ngày, không có gì sai. Vấn đề là khi ngày bị sửa, người mua không còn biết sản phẩm thật sự đã qua bao lâu, được bảo quản ra sao. Bài này chỉ cách soi hộp như một người kiểm hàng ở kho: nhìn chỗ nào trước, so cái gì với cái gì, hỏi câu gì. Không cần dụng cụ, chỉ cần ánh sáng tốt và vài phút nhìn kỹ.
Sáu chỗ cần soi trên hộp, vỉ và lọ
Màu và kiểu mực của ô hạn dùng. Ở hàng nguyên gốc, hạn dùng thường được in bằng máy in phun hoặc dập chìm ngay trên dây chuyền, kiểu chữ đều, cùng tông với số lô. Mực đen bóng mới tinh trên một hộp đã sờn góc, hay hạn dùng khác kiểu chữ với số lô in ngay cạnh, là chỗ đáng ngờ.
Bề mặt quanh ô hạn dùng. Nghiêng hộp dưới ánh sáng. Vết cạo làm bìa xơ, mất lớp bóng; vết lau bằng dung môi để lại quầng mờ hoặc làm phai màu nền xung quanh. Chỗ đó trông "sạch" hơn hẳn phần còn lại của hộp cũng là dấu hiệu.
Miếng dán nhỏ đè lên. Một mẩu giấy dán ghi hạn dùng mới, đặt đúng lên vị trí in hạn cũ, là dấu hiệu rõ nhất. Hàng chính hãng không sửa hạn dùng bằng miếng dán. Nếu người bán bảo đó là "tem của nhà phân phối", hãy xin xem hộp khác cùng lô không có miếng dán để so.
Hạn trên vỉ, lọ, gói bên trong. Nhiều người làm gian chỉ sửa được hộp ngoài, không sửa được từng vỉ đã dập ngày. Mở hộp ra, so hạn trên vỉ, đáy lọ hoặc mép gói với hạn trên hộp. Không khớp là dừng.
Ngày sản xuất so với hạn dùng. Mỗi sản phẩm có một khoảng thời gian sử dụng do nhà sản xuất công bố. Nếu hộp ghi ngày sản xuất cũ nhưng hạn dùng lại xa bất thường so với hộp cùng loại bạn từng mua, hãy hỏi lại.
Tem phụ tiếng Việt với hàng nhập. Tem phụ dán mới, ghi hạn khác với hạn in trên bao bì gốc tiếng nước ngoài, là chỗ cần đối chiếu kỹ. Bao bì gốc thường đáng tin hơn tem dán sau.
Cận hạn bán đàng hoàng và hàng bị sửa hạn: khác nhau ở đâu
Không phải mọi hàng cận hạn đều đáng ngờ. Bảng này giúp bạn phân biệt.
| Điểm so sánh | Cận hạn bán đàng hoàng | Nghi bị sửa hạn |
|---|---|---|
| Người bán nói về hạn dùng | Nói trước, ghi rõ trên kệ hoặc trang bán | Không nhắc tới, hoặc né khi được hỏi |
| Hạn dùng trên hộp | In nguyên gốc, cùng kiểu với số lô | Mực khác, chữ khác, có vết cạo, có miếng dán |
| Hạn trên vỉ, lọ bên trong | Khớp với hộp | Khác hộp, hoặc bị cắt mất phần có ngày |
| Giá | Rẻ hơn, có lý do rõ | Rẻ, nhưng người bán nói là "hàng mới về" |
| Hoá đơn, phiếu mua | Có, ghi đúng sản phẩm | Không có, hoặc ghi chung chung |
| Tình trạng viên bên trong | Bình thường, đúng như hàng mới | Ẩm, dính, đổi màu, có mùi lạ |
Nếu bạn chọn mua hàng cận hạn bán đàng hoàng, hãy tính xem người dùng có dùng hết trước hạn không. Mua nhiều hộp cận hạn rồi để quá hạn trong tủ là lãng phí, và dễ dẫn tới chuyện "tiếc của" uống nốt hàng quá hạn.
Vì sao hàng quá hạn không nên uống "cho đỡ phí"
Hạn dùng là mốc nhà sản xuất cam kết sản phẩm còn giữ được chất lượng như đã công bố, nếu được bảo quản đúng điều kiện ghi trên hộp. Qua mốc đó, không ai còn cam kết gì: thành phần có thể đã biến đổi, độ ẩm có thể đã làm viên hỏng, dầu trong viên nang mềm có thể đã ôi, men vi sinh có thể đã giảm hoặc nhiễm tạp. Có thứ chỉ giảm tác dụng, có thứ có thể gây khó chịu cho tiêu hoá, và người mua không có cách nào biết được thứ nào.
Hàng bị sửa hạn còn thêm một rủi ro: sản phẩm đó thường không được bảo quản cẩn thận. Hàng tồn kho lâu, vận chuyển qua nhiều tay, có khi để trong kho nóng ẩm trước khi được "làm mới" lại hạn dùng. Thứ bạn uống có thể đã quá hạn từ lâu so với ngày ghi trên miếng dán.
Với người khoẻ mạnh, uống nhầm một viên quá hạn thường chưa phải chuyện lớn, nhưng không có lý do để tiếp tục. Với người đang dùng sản phẩm theo chỉ định của bác sĩ vì một lý do sức khoẻ cụ thể, hàng đã giảm chất lượng có thể không còn giúp được gì mà người dùng vẫn tưởng là có, và đó cũng là một rủi ro.
Câu hỏi và câu nói mẫu khi mua
Tại quầy, xin xem hộp trước khi trả tiền và hỏi thẳng: "Chị cho em xem hạn dùng với số lô trên hộp và trong vỉ nhé. Hàng này còn hạn tới khi nào ạ?" Người bán đàng hoàng sẽ đưa ngay. Nếu thấy hộp có miếng dán đè lên chỗ in hạn, nói nhẹ nhàng: "Hộp này có miếng dán đè lên hạn dùng, chị đổi cho em hộp khác in nguyên gốc được không?"
Khi mua qua mạng, hỏi trước khi chuyển tiền: "Anh chụp giúp em mặt hộp có hạn dùng của lô đang giao, chụp cả vỉ bên trong." Một ảnh chụp thật, rõ, là thứ người bán trung thực không ngại gửi. Ảnh quảng cáo đẹp không thay được ảnh của chính hộp bạn sắp nhận.
Với cha mẹ hay mua hàng ở người bán quen, đề nghị một thói quen đơn giản thay vì cấm đoán: "Mẹ ơi, mua về mẹ để con xem hạn trên hộp với trong vỉ một lượt rồi mẹ hẵng uống nhé." Mắt người lớn tuổi khó đọc chữ nhỏ, và nhiều khi chính vì thế mà miếng dán đè không ai để ý.
Khi người bán bảo "hạn in lại vì hộp cũ bị mờ", hãy hỏi tiếp: "Vậy anh cho em xem hạn trên vỉ bên trong, nếu khớp thì em lấy." Hạn dùng nguyên gốc không cần in lại; nếu thật sự bị mờ, vỉ bên trong vẫn còn ngày để đối chiếu. Người bán không cho mở xem vỉ thì bạn đã có câu trả lời.
Những cái sai hay gặp
Đây là những chỗ người mua thường bỏ qua.
- Chỉ xem hạn trên hộp ngoài, không mở ra so với vỉ, lọ bên trong.
- Xem hạn dưới đèn vàng mờ, không thấy được vết cạo hay quầng dung môi.
- Nhầm ngày sản xuất với hạn dùng, nhất là khi hộp ghi theo kiểu nước ngoài, thứ tự ngày tháng năm khác cách viết của ta.
- Nghĩ hộp còn niêm phong là hạn dùng thật. Màng co có thể được bọc lại sau khi sửa hạn.
- Để hộp đã mua quá lâu trong tủ rồi quên, tới lúc uống thì đã quá hạn thật.
- Tiếc tiền nên uống nốt hàng quá hạn hoặc hàng có dấu hiệu bị sửa ngày.
Điều không cần làm: tự dùng hoá chất hay tẩy để "kiểm tra" xem mực có bị in lại không. Bạn chỉ cần nhìn kỹ và so; nghi thì không mua, đã mua thì giữ nguyên để hỏi.
Đã mua rồi mới phát hiện: làm gì
Đừng uống thêm. Cất hộp riêng, giữ nguyên miếng dán hoặc ô hạn dùng bị nghi, đừng thử bóc hay cạo để xem bên dưới, vì như vậy bạn tự làm mất bằng chứng. Chụp ảnh rõ ô hạn dùng ở ánh sáng ban ngày, chụp nghiêng để thấy vết cạo, chụp cả vỉ bên trong.
Liên hệ nơi bán bằng tin nhắn, nêu đúng điều bạn thấy và đề nghị đổi trả. Nếu nơi bán không giải quyết, hoặc bạn thấy cùng kiểu sửa hạn ở nhiều hộp, có thể gửi phản ánh tới cơ quan quản lý ở địa phương; hỏi UBND xã, phường hoặc Sở Y tế để được chỉ nơi tiếp nhận. Đem theo hộp, hoá đơn, ảnh chụp và tin nhắn.
Nếu ai đó trong nhà đã uống một thời gian, ghi lại thời điểm bắt đầu và mọi khó chịu từ đó tới nay. Với người khoẻ, không có triệu chứng, thường chỉ cần dừng và theo dõi. Với người đang điều trị bệnh, báo bác sĩ điều trị trong lần khám gần nhất, kể cả khi không thấy gì lạ.
Khi nào cần đi khám ngay
Đi khám ngay, hoặc cấp cứu nếu nặng, khi người đã uống sản phẩm quá hạn hay nghi bị sửa hạn có: nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, đau bụng quặn dữ dội; sốt kèm đau bụng; nổi mẩn, ngứa, phát ban, sưng môi, sưng mắt; khó thở, khò khè; chóng mặt, lả người, không ăn uống được; đi ngoài phân có máu.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có bệnh nền dễ mất nước nhanh khi nôn, tiêu chảy, nên đưa đi khám sớm hơn. Mang theo hộp, vỉ còn lại, ghi rõ đã uống bao nhiêu, từ khi nào. Nếu sản phẩm là loại người bệnh dùng theo lời bác sĩ vì một bệnh cụ thể, kể cả việc đã dùng phải hàng quá hạn trong thời gian qua, để bác sĩ đánh giá lại tình trạng bệnh.
Khi kể với bác sĩ, đừng chỉ nói "uống thuốc bổ hết hạn". Hãy nói rõ loại sản phẩm, dạng viên nang, viên nén hay bột, dấu hiệu bạn thấy trên hộp, và người bệnh có thấy viên ẩm, đổi màu hay có mùi lạ không. Những chi tiết nhỏ này giúp bác sĩ hình dung sản phẩm đã hỏng tới đâu và cần theo dõi gì.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng quá hạn vài ngày có uống được không?
Sau hạn dùng, nhà sản xuất không còn cam kết chất lượng, và bạn không biết sản phẩm đã được bảo quản thế nào. Lời khuyên an toàn là không uống. Nếu đang dùng theo chỉ định của bác sĩ, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về việc thay thế.
Làm sao biết hạn dùng trên hộp bị in lại?
Soi màu mực, kiểu chữ so với số lô, bề mặt quanh ô hạn dùng, miếng dán đè, và so với hạn trên vỉ, lọ bên trong. Một dấu hiệu là đủ để không mua; đã mua thì giữ nguyên để hỏi nơi bán.
Hộp ghi hạn khác với hạn trên vỉ thì tin cái nào?
Khi hai chỗ không khớp, đừng tin cái nào cả và đừng uống. Giữ nguyên hộp, chụp ảnh cả hai chỗ, hỏi nơi bán và đơn vị chịu trách nhiệm để được giải thích.
Mua hàng cận hạn giá rẻ có sao không?
Không sao nếu người bán nói rõ hạn dùng trước, hạn in nguyên gốc, hộp và vỉ khớp nhau, và người dùng kịp dùng hết trước hạn. Rủi ro nằm ở hàng bị sửa hạn, không ở hàng cận hạn bán minh bạch.
Ngày tháng trên hộp hàng nước ngoài đọc thế nào cho đúng?
Mỗi nước có cách viết ngày tháng khác nhau, có nơi viết tháng trước ngày, có nơi viết năm trước. Hãy tìm chữ viết tắt cho ngày sản xuất và hạn dùng, xem tem phụ tiếng Việt, và hỏi dược sĩ nếu còn phân vân.
Thực phẩm chức năng hết hạn thì bỏ đi thế nào?
Không nên đổ vào bồn rửa hay bồn cầu. Có thể cho viên vào túi kín, trộn với bã cà phê hay đất, bỏ cùng rác sinh hoạt, cắt nhỏ hộp có thông tin cá nhân. Nếu nơi bạn ở có điểm thu gom thuốc cũ, hỏi để gửi vào đó.