Thực phẩm chức năng, cao, bột, viên "gia truyền" bán ở sạp chợ, quán nước, xe đẩy hay xe loa thường không có hộp ghi đủ thông tin, không có đơn vị chịu trách nhiệm để tìm lại, không có hoá đơn; nếu người bán không đưa ra được bao bì đầy đủ và giấy tờ, cách an toàn là không mua, dù lời mời nghe tử tế đến đâu. Người đã lỡ mua và uống thì dừng, giữ lại phần còn lại, và đi khám nếu thấy bất thường.
Ở nhiều nơi, sạp chợ và quán nước là chỗ người lớn tuổi gặp nhau mỗi sáng, và cũng là chỗ thuận tiện để bán những thứ khó bán ở nhà thuốc. Bài này không chê người bán hàng chợ nói chung; nó chỉ giúp bạn và cha mẹ nhận ra lúc nào một món hàng đã vượt khỏi chỗ có thể kiểm được, và nói câu từ chối sao cho không mất lòng người quen.
Vì sao hàng ở chợ, quán khó truy nguồn
Khi bạn mua một hộp thực phẩm chức năng ở nơi có giấy phép, có một chuỗi người chịu trách nhiệm phía sau: đơn vị đưa sản phẩm ra thị trường, nhà phân phối, cửa hàng. Nếu sản phẩm có vấn đề, mỗi mắt xích đều có tên, có địa chỉ để tìm lại. Hàng bán ở sạp chợ, quán nước hay xe đẩy thường đứt chuỗi này ngay từ đầu: hàng lấy từ "mối quen", từ người đi xe máy chở tới, từ một kho không ai biết ở đâu.
Nhiều món không có hộp. Viên đựng trong túi nylon buộc dây thun, bột đựng trong lọ thuỷ tinh trơn, cao đóng trong hũ nhựa, chai thuốc ngâm không nhãn. Không có hộp nghĩa là không có tên đơn vị chịu trách nhiệm, không có số công bố, không có số lô, không có hạn dùng. Có chuyện xảy ra, bạn không biết hỏi ai, và bác sĩ cũng không biết bạn đã uống gì.
Lời giới thiệu thường dựa vào niềm tin cá nhân: "bà con trong họ làm", "hàng nhà trồng", "ông thầy trên núi bào chế". Có thể người bán tin thật, vì chính họ cũng chỉ biết qua lời kể. Nhưng niềm tin của người bán không thay được thông tin trên hộp. Đó là lý do bài này nói về cách hỏi, không phải về người bán tốt hay xấu.
Cũng cần phân biệt: một sạp chợ bán thực phẩm chức năng còn nguyên hộp, có tem phụ, có hoá đơn nhập từ nhà phân phối thì chuyện khác. Chỗ bán không quyết định tất cả; điều quyết định là món hàng có mang đủ thông tin để bạn kiểm và để có người chịu trách nhiệm hay không. Hàng đựng túi trơn, lọ trơn thì dù bán ở đâu cũng không qua được bước này.
Bốn câu nên hỏi trước khi rút tiền
Bốn câu này đủ để biết món hàng có đi qua được bước kiểm đầu tiên hay không. Hỏi nhẹ nhàng, như hỏi chuyện.
- "Cái này có hộp không cô, hộp có ghi ai sản xuất, ở đâu không?" Không có hộp, không có tên đơn vị chịu trách nhiệm, là dừng.
- "Hạn dùng tới bao giờ, ghi ở đâu ạ?" Câu trả lời "để được lâu lắm" không phải là hạn dùng.
- "Cô lấy hàng ở đâu, có giấy tờ gì không?" Người bán có hàng từ nguồn rõ ràng thường trả lời được cụ thể.
- "Người đang uống thuốc huyết áp, tiểu đường có dùng được không?" Nếu người bán trả lời "ai uống cũng được, không sao đâu" mà không khuyên hỏi bác sĩ, đó là thêm một dấu hiệu.
Nếu cả bốn câu đều không có câu trả lời rõ, bạn không cần hỏi thêm. Không mua là quyết định đủ, không cần giải thích thêm với ai.
Ngược lại, nếu người bán đưa ra được hộp nguyên vẹn, có tên đơn vị chịu trách nhiệm, có hạn dùng in rõ và nói được nguồn hàng, bạn vẫn có thể ghi lại tên sản phẩm, về đối chiếu trên cổng thông tin chính thức của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế và hỏi dược sĩ trước khi quyết định. Không có món hàng nào cần mua ngay trong buổi sáng hôm đó.
Những chiêu bán hay gặp ở chợ, quán và xe loa
Cho uống thử tại chỗ. Mời một ly nước pha bột, một viên ngậm, "uống thử thấy nhẹ người liền". Cảm giác ngay lúc đó dễ đến từ tâm lý, từ đường, hoặc từ thứ gì đó trong ly mà bạn không biết.
Người làm chứng đứng sẵn. Một hai người đứng gần kể "em uống khỏi đau lưng", "mẹ em uống ăn ngủ được". Không có cách nào kiểm chứng những người này là ai, có thật đã uống hay không, và họ có quen biết gì với người bán. Lời kể càng giống nhau, càng nên dè chừng.
Xe loa phát lời quảng cáo. Lời quảng cáo lặp đi lặp lại các chữ "gia truyền", "khỏi hẳn", "không cần đi viện". Sản phẩm bảo vệ sức khoẻ không được phép hứa chữa bệnh.
Bán theo "thang", theo "liệu". Một gói không đủ, phải mua ba gói, năm gói mới "đủ liệu". Mua nhiều một lần làm bạn khó dừng khi thấy bất thường.
Giá mềm, cho nợ, cho trả dần. Với người quen trong xóm, cho nợ tạo cảm giác tin cậy, nhưng cũng làm người mua ngại từ chối lần sau.
Chê thuốc bác sĩ. "Thuốc tây hại gan, uống cái này là bỏ được thuốc." Đây là câu nguy hiểm nhất, vì người có bệnh mạn tính có thể bỏ thuốc điều trị.
Câu từ chối mẫu, không mất lòng người quen
Ở chợ quê, người bán có khi là hàng xóm, là người quen của mẹ. Từ chối thẳng "hàng không rõ nguồn gốc" dễ mất lòng. Một câu đặt lý do vào chuyện sức khoẻ của chính mình thường dễ nghe hơn: "Cháu cảm ơn cô, cháu đang uống thuốc bác sĩ kê, bác sĩ dặn uống thêm gì cũng phải hỏi trước. Để cháu hỏi đã nhé cô."
Khi được mời uống thử: "Dạ thôi cô, cháu không uống thử gì ở ngoài đâu ạ." Không cần giải thích thêm. Khi người bán nài "mua một gói thôi, rẻ mà": "Dạ, cháu không mua thứ không có hộp ghi rõ, nhà cháu dặn vậy." Đổ cho "nhà dặn" là cách người Việt từ chối khéo mà ai cũng hiểu, và người bán thường không nài thêm.
Với cha mẹ hay ghé quán nước có người bán thuốc bổ, con cháu nên mở lời thế này: "Bố ơi, lần sau ai mời mua thuốc bổ ở quán, bố chụp ảnh gửi con hoặc mang về con xem trước. Con không cấm bố, con chỉ sợ nó không hợp với thuốc huyết áp của bố." Lý do cụ thể, giọng không trách, và cho bố một việc dễ làm.
Ví dụ giả định: gói bột của bác Tám
Bác Tám, 68 tuổi, sáng nào cũng ngồi quán nước đầu ngõ. Một người đàn ông lạ hay ghé bán "bột gia truyền" cho người đau nhức, đựng trong túi trơn, mỗi túi một nắm. Bác mua thử hai túi, pha uống mỗi sáng, thấy đỡ đau lưng nên mua tiếp. Hai tháng sau, bác ăn kém, hay mệt, chân phù nhẹ. Bác nghĩ do trời lạnh.
Con trai bác về thăm, thấy túi bột trên bàn, hỏi bác mua ở đâu, ai làm, hạn dùng bao giờ. Bác không trả lời được câu nào. Anh không nói gì về chuyện tiền, chỉ bảo: "Bố đỡ đau lưng là tốt, nhưng bố hay mệt với phù chân thì mình đi khám một lần, mang theo túi bột này cho bác sĩ xem." Ở phòng khám, bác sĩ hỏi kỹ, cho làm kiểm tra cần thiết, dặn bác dừng loại bột đó.
Người đàn ông bán bột không quay lại quán nữa. Không ai biết bột đó làm từ gì. Câu chuyện này lặp lại ở nhiều nơi với nhiều tên gọi khác nhau, và điểm chung là: khi đã không có hộp, không có tên người chịu trách nhiệm, thì lúc có chuyện, chỉ còn lại túi bột trên bàn và người bệnh.
Những việc không cần làm
Một số phản xạ khi phát hiện người nhà đã mua hàng ở chợ, quán không giúp được gì.
- Không cần mắng cha mẹ trước mặt người khác. Người lớn tuổi bị chê trước mặt hàng xóm sẽ giấu kỹ hơn lần sau.
- Không cần đi tìm người bán để đối chất. Nếu cần phản ánh, việc đó có kênh chính thức; tranh cãi ngoài chợ dễ thành xô xát.
- Không cần mang túi bột đi nhờ ai "thử xem có gì". Người mua không cần tự kiểm nghiệm; giữ lại để đưa bác sĩ và, nếu cần, đưa cơ quan chức năng.
- Không cần cấm hẳn cha mẹ ra quán. Quán nước là nơi người lớn tuổi gặp bạn bè, chuyện trò. Mục tiêu là cha mẹ biết hỏi và biết từ chối, không phải ở nhà.
Nếu thấy người bán dạo thường xuyên mời bán sản phẩm có lời quảng cáo chữa bệnh trong khu phố, bạn có thể báo UBND xã, phường để được hướng dẫn nơi tiếp nhận phản ánh, thay vì tự xử lý.
Khi nào cần đi khám ngay
Đưa người thân đi khám ngay, hoặc cấp cứu nếu nặng, khi người đã uống sản phẩm mua ở chợ, quán, xe đẩy có: nôn, tiêu chảy nhiều, đau bụng dữ dội; vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu; phù mặt, phù chân nhanh, tiểu ít; khó thở, tức ngực, tim đập nhanh; nổi mẩn, ngứa, sưng môi mắt; đi ngoài phân đen; lơ mơ, lú lẫn, co giật; với người tiểu đường là run, vã mồ hôi, đói lả.
Những dấu hiệu âm thầm hơn ở người cao tuổi như ăn kém, mệt kéo dài, sụt cân, phù nhẹ cũng là lý do đặt lịch khám sớm. Mang theo phần sản phẩm còn lại, kể cả túi, lọ không có chữ, và kể rõ cho bác sĩ đã mua ở đâu, uống từ khi nào, đang dùng thuốc điều trị gì. Đừng để người bệnh bỏ thuốc bác sĩ kê để chỉ uống thứ mua ở chợ.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc nam, cao gia truyền bán ở chợ có phải là thực phẩm chức năng không?
Nhiều món chỉ được gọi theo kiểu dân gian, không rõ đã được công bố là loại sản phẩm gì. Không có hộp ghi đơn vị chịu trách nhiệm và thông tin công bố thì bạn không biết nó thuộc loại nào, và cũng không biết ai chịu trách nhiệm.
Người bán là người quen lâu năm thì có yên tâm mua được không?
Sự quen biết cho bạn biết người bán là ai, nhưng không cho biết thứ trong túi là gì. Vẫn nên hỏi hộp, hạn dùng, nguồn hàng, và hỏi bác sĩ nếu người dùng đang điều trị bệnh.
Uống thử một ly tại chỗ thì có sao không?
Phần lớn trường hợp có thể không sao, nhưng bạn không biết trong ly có gì, và người có bệnh tim, dị ứng, đang dùng thuốc có thể gặp phản ứng. Từ chối uống thử ở ngoài là thói quen an toàn và không cần giải thích.
Cha mẹ đã mua và đang uống thì nên làm gì?
Nhẹ nhàng hỏi mua ở đâu, uống từ khi nào, có thấy gì lạ không. Đề nghị dừng trong lúc mang sản phẩm đi hỏi bác sĩ. Giữ lại phần còn lại và đi khám ngay nếu có dấu hiệu bất thường.
Xe loa bán thuốc bổ trong xóm có được phép không?
Việc buôn bán và quảng cáo sản phẩm sức khoẻ có những điều kiện theo quy định hiện hành. Nếu thấy lời quảng cáo hứa chữa bệnh hoặc nghi hàng không rõ nguồn gốc, bạn có thể báo UBND xã, phường để được hướng dẫn phản ánh.
Có cách nào kiểm tra túi bột không nhãn ở nhà không?
Không có cách nào ở nhà cho biết chắc thành phần. Việc đó cần phòng kiểm nghiệm. Người mua chỉ cần dừng dùng, giữ lại phần còn lại và mang theo khi đi khám hoặc khi gửi phản ánh.