Một sản phẩm thực phẩm chức năng được quảng cáo là "chữa khỏi", "dứt điểm", "thay được thuốc" một bệnh nào đó thì chính câu quảng cáo ấy đã là lý do để dừng lại: thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc, không được phép tự nhận chữa bệnh, và người bán dám nói vượt giới hạn ở chỗ dễ thấy nhất thì khó tin ở những chỗ bạn không thấy. Dừng lại không có nghĩa là sản phẩm chắc chắn độc hại, mà là bạn chưa có căn cứ nào để mua.
Bài này dành cho lúc bạn đang lướt điện thoại buổi tối, gặp một đoạn quảng cáo kể chuyện người bệnh lâu năm "khỏi hẳn" sau vài hộp, và bắt đầu nghĩ tới người nhà đang uống thuốc mỗi ngày. Dưới đây là cách nhận ra các biến thể của lời hứa chữa bệnh, câu nên tự hỏi, câu nên hỏi lại người bán và câu từ chối mẫu.
Vì sao lời "chữa khỏi" tự nó đã là dấu hiệu
Theo quy định hiện hành, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải ghi câu khuyến cáo rằng sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Câu đó không phải lời khiêm tốn của nhà sản xuất mà là ranh giới pháp lý: muốn được nói "điều trị" thì sản phẩm phải đi đường cấp phép của thuốc, với yêu cầu chứng minh khác hẳn. Một quảng cáo nói thẳng "chữa khỏi" là đang tự đặt mình vào chỗ của thuốc mà không qua cửa của thuốc.
Người làm quản lý chất lượng nhìn việc này rất đơn giản: lời quảng cáo là thứ người bán kiểm soát hoàn toàn. Nếu ngay ở chỗ họ tự viết, tự đọc, tự đăng mà họ đã chọn nói quá, thì những chỗ bạn không kiểm được, như nguồn nguyên liệu hay điều kiện sản xuất, càng không có lý do để tin. Đây là cách suy luận theo hành vi, không phải phán xét sản phẩm.
Điều cần nói rõ: sản phẩm thực phẩm chức năng hợp pháp vẫn có, và có người được bác sĩ chỉ định dùng thêm một số sản phẩm bổ sung. Cái đáng ngờ ở đây không phải cả nhóm hàng, mà là cách nói. Một người bán đàng hoàng sẽ nói về đối tượng sử dụng, cách đọc nhãn, và nhắc bạn hỏi bác sĩ, chứ không hứa khỏi bệnh.
Lời hứa chữa bệnh hay đội lốt dưới những câu nào
Ít ai còn viết trơ trọi chữ "chữa khỏi". Lời hứa thường được khoác qua nhiều cách nói khác nhau. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp và nghĩa thật của chúng.
| Câu bạn nghe hoặc đọc | Nó đang ngầm nói gì | Bạn nên nghĩ |
|---|---|---|
| "Dứt điểm sau một liệu trình" | Bệnh hết hẳn, không quay lại | Bệnh mạn tính không có chuyện dứt điểm nhờ một hộp viên uống |
| "Uống cái này rồi không phải uống thuốc nữa" | Thay được thuốc điều trị | Đây là câu nguy hiểm nhất, vì người nghe có thể tự bỏ thuốc |
| "Hồi phục hoàn toàn tế bào", "tái tạo nội tạng" | Chữa tận gốc tổn thương | Lời mô tả cơ chế nghe như y học nhưng không có cách nào kiểm |
| "Bệnh viện bó tay, nhà dùng cái này thì khỏi" | Hơn cả điều trị y khoa | Câu chuyện cảm động không phải là bằng chứng |
| "Không cần đi khám, cứ uống là biết" | Bỏ qua bác sĩ | Bất cứ ai khuyên bạn đừng đi khám đều đang lấy đi lưới an toàn của bạn |
| "Cam kết hoàn tiền nếu không khỏi" | Tự tin đến mức dám đền | Cam kết hoàn tiền là chiêu bán, không phải bằng chứng; đòi lại tiền thực tế thường rất khó |
| "An toàn tuyệt đối, không có tác dụng phụ" | Không có rủi ro nào | Không có thứ gì uống vào người mà rủi ro bằng không |
Cách dùng bảng: bạn không cần nhớ từng câu. Chỉ cần hỏi một câu duy nhất khi đọc quảng cáo: câu này có đang hứa bệnh sẽ hết, hoặc hứa mình không cần thuốc, không cần bác sĩ nữa không? Nếu có, dừng.
Hiểu lầm hay gặp và sự thật phía sau
Hiểu lầm: "Họ dám nói chữa khỏi trên mạng thì chắc đã được cấp phép." Sự thật: nội dung quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ theo quy định hiện hành phải được cơ quan quản lý xác nhận trước khi đăng, và nội dung được xác nhận không được nói chữa bệnh. Một đoạn quảng cáo nói chữa khỏi gần như chắc chắn không phải nội dung đã được xác nhận.
Hiểu lầm: "Nhiều người bình luận khỏi bệnh lắm." Sự thật: phần bình luận do chính trang đó quản lý, họ có thể xoá bình luận chê và giữ bình luận khen. Số lượng lời khen không đo được điều gì về sản phẩm.
Hiểu lầm: "Thành phần từ thiên nhiên nên uống thêm cũng không sao." Sự thật: "tự nhiên" không có nghĩa là an toàn, và chuyện uống thêm bất kỳ thứ gì khi đang điều trị cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Rủi ro lớn nhất của lời "chữa khỏi" lại không nằm ở viên uống, mà ở chỗ người bệnh tin rồi giảm hoặc bỏ thuốc.
Hiểu lầm: "Thử một hộp cũng chẳng mất gì." Sự thật: mất tiền là phần nhỏ. Phần lớn là thời gian điều trị bị trì hoãn, và việc bạn trở thành khách hàng trong danh sách gọi điện, nhắn tin của người bán sau đó.
Hiểu lầm: "Người bán nói có giấy tờ đầy đủ." Sự thật: có giấy công bố sản phẩm không cho phép người bán quảng cáo chữa bệnh. Giấy tờ hợp lệ và lời quảng cáo vượt giới hạn có thể cùng tồn tại; cái sau vẫn sai.
Câu tự hỏi và câu nói mẫu khi gặp quảng cáo kiểu này
Trước khi bấm vào nút đặt hàng, tự hỏi mình ba câu theo thứ tự: "Câu quảng cáo này có hứa bệnh sẽ khỏi hay mình bỏ được thuốc không? Bác sĩ đang điều trị cho mình hoặc người nhà đã biết sản phẩm này chưa? Nếu mai mình hỏi dược sĩ, mình sẽ hỏi câu gì?" Nếu câu thứ nhất là có, hai câu sau không cần trả lời nữa, cứ dừng.
Nếu bạn đang nhắn tin với người bán và muốn hỏi lại cho rõ, dùng câu ngắn, không cãi: "Em thấy bên mình ghi là chữa khỏi. Sản phẩm này là thuốc hay là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ? Nội dung quảng cáo này đã được xác nhận chưa ạ?" Người bán đàng hoàng sẽ đính chính lời quảng cáo. Người bán chỉ lặp lại lời hứa, hoặc lảng sang chuyện giảm giá, đã trả lời thay cho bạn.
Câu từ chối mẫu, khi được gọi điện hoặc mời mua trực tiếp: "Cảm ơn bạn. Nhà đang điều trị theo bác sĩ, có gì cần uống thêm thì nhà hỏi bác sĩ trước, nên giờ nhà không mua." Câu này không cần lý lẽ thêm, không mở cửa cho tranh luận về thành phần hay khuyến mãi. Nói xong thì kết thúc cuộc trò chuyện.
Với cha mẹ đã lỡ tin, đừng mở đầu bằng "bố bị lừa rồi". Nói: "Con thấy nó hứa khỏi bệnh, mà thứ hứa khỏi bệnh thì phải là thuốc, phải qua bác sĩ. Mai con với bố mang hộp này đi hỏi bác sĩ một câu cho chắc nhé." Đưa quyết định về phía bác sĩ giúp cả nhà không phải phân thắng thua.
Những việc nên làm và việc không cần làm
Phản ứng hợp lý khi gặp quảng cáo chữa khỏi bệnh khá gọn. Phần lớn công sức người ta bỏ ra lại rơi vào những việc không giúp được gì.
- Nên: giữ nguyên thuốc đang dùng theo đơn, không tự giảm, không tự ngưng vì đã mua thêm thứ gì.
- Nên: chụp lại đoạn quảng cáo, ghi tên trang, ngày giờ, nếu bạn muốn phản ánh với cơ quan quản lý sau này.
- Nên: mang hộp hoặc ảnh sản phẩm tới buổi khám kế tiếp, hỏi bác sĩ một câu trước khi dùng.
- Nên: nói cho người thân lớn tuổi biết công thức "hứa khỏi bệnh là dừng" bằng lời giản dị.
- Không cần: tranh cãi với người bán trong phần bình luận. Việc đó không làm họ đổi lời quảng cáo và chỉ khiến bạn lọt vào danh sách bị nhắn tin.
- Không cần: tự đi tìm "bằng chứng" trên các trang khác cho lời hứa ấy. Lời hứa chữa bệnh của thực phẩm chức năng sai ngay từ cách nói, không cần đối chiếu nghiên cứu.
- Không cần: mua một hộp để "thử cho biết" trước khi hỏi bác sĩ.
Một ví dụ giả định: bác Tư bị tiểu đường nhiều năm, xem được đoạn quảng cáo hứa ổn định đường huyết không cần thuốc. Con gái bác không cãi, chỉ hẹn đưa bác đi tái khám sớm và mang theo ảnh hộp. Bác sĩ dặn giữ thuốc như cũ, có gì uống thêm thì báo. Không ai phải nói ai bị lừa, và bác giữ được nhịp điều trị.
Khi nào cần đi khám ngay hoặc hỏi bác sĩ, dược sĩ
Nếu người nhà đã lỡ tin lời "thay thuốc" và tự giảm hoặc ngưng thuốc điều trị, đừng đợi tới lịch tái khám. Liên hệ bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở y tế sớm, nói thật đã ngưng từ hôm nào. Với người bệnh tiểu đường, huyết áp, tim mạch hay đang dùng thuốc chống đông máu, việc tự ngưng thuốc có thể gây hậu quả nhanh hơn người ta nghĩ.
Đi khám ngay, hoặc gọi cấp cứu, nếu sau khi dùng sản phẩm hoặc sau khi tự bỏ thuốc thấy một trong các dấu hiệu: khó thở, tức ngực, tim đập nhanh hoặc loạn nhịp, phát ban lan rộng, sưng môi hoặc mặt, vàng da vàng mắt, nôn nhiều, đau bụng dữ dội, choáng váng, lơ mơ, hoặc đường huyết đo tại nhà tăng giảm bất thường. Mang theo hộp sản phẩm và danh sách thuốc đang dùng.
Với những băn khoăn không gấp, dược sĩ ở quầy thuốc là người hỏi nhanh và miễn phí: mang hộp tới, hỏi sản phẩm này thuộc nhóm nào, có điều gì cần lưu ý với thuốc nhà đang dùng không. Dược sĩ không thay bác sĩ điều trị, nhưng sẽ chỉ cho bạn khi nào cần quay lại bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng có được phép quảng cáo là chữa bệnh không?
Không. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không phải là thuốc và theo quy định hiện hành không được quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Gặp lời hứa chữa khỏi, dứt điểm hay thay thuốc thì nên coi đó là dấu hiệu dừng.
Người bán bảo sản phẩm có số công bố đầy đủ thì lời chữa khỏi có đúng không?
Không. Số công bố cho biết sản phẩm đã được tiếp nhận hồ sơ, không cho phép người bán nói chữa bệnh. Giấy tờ đúng và lời quảng cáo sai có thể cùng tồn tại, và lời quảng cáo sai vẫn là sai.
Người nhà đã mua về rồi thì có nên vứt đi không?
Không cần vội vứt hay vội uống. Cất riêng, giữ hộp và hoá đơn, mang ảnh hoặc hộp tới hỏi bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ trước. Việc quan trọng nhất là thuốc đang dùng theo đơn vẫn giữ nguyên.
Vì sao lời hứa thay thuốc lại nguy hiểm hơn lời hứa khác?
Vì người tin có thể tự giảm hoặc ngưng thuốc điều trị. Với bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp, tim mạch, việc tự ngưng thuốc có thể làm bệnh nặng lên nhanh, trong khi người bệnh tưởng mình đang được chữa.
Có cách nào hỏi người bán mà không bị cuốn vào thuyết phục không?
Hỏi một câu rõ ràng rồi dừng: sản phẩm là thuốc hay thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, quảng cáo đã được xác nhận chưa. Nếu họ lặp lại lời hứa hoặc chuyển sang giảm giá, kết thúc bằng câu từ chối và không tiếp tục nhắn.
Thấy quảng cáo chữa khỏi bệnh thì báo cho ai?
Bạn có thể phản ánh tới cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế hoặc Sở Y tế nơi mình ở, kèm ảnh chụp, tên trang và thời gian. Dùng tính năng báo cáo của nền tảng cũng là một cách nhanh.