Khi được mời mua thực phẩm chức năng qua bán hàng đa cấp, bạn đang đứng trước hai quyết định khác nhau: có cần sản phẩm này không, và có muốn tham gia mạng lưới bán hàng không. Tách được hai chuyện đó, hỏi doanh nghiệp có được cấp phép không, sản phẩm đã được công bố chưa, rồi đưa sản phẩm cho bác sĩ của mình xem, là bạn đã tránh được phần lớn rắc rối.
Bán hàng đa cấp là một hình thức kinh doanh có quy định riêng, doanh nghiệp làm đúng luật vẫn tồn tại. Bài này không bàn chuyện nên hay không nên làm nghề đó, mà giúp người được mời, thường là qua người thân, bạn bè, đồng nghiệp, biết hỏi lại gì và trả lời thế nào mà không phải cãi nhau.
Nhìn từ phía người được mời
Phần lớn lời mời không đến từ người lạ. Đó là chị đồng nghiệp cũ, người bạn học lâu không gặp, đôi khi là chính người trong họ. Họ thường tin thật vào sản phẩm và tin thật vào cơ hội thu nhập, nên lời mời nghe rất chân thành. Cái khó cho bạn không phải là phân biệt thật giả, mà là từ chối người mình quý.
Lời mời thường đi theo một nhịp: hỏi thăm sức khoẻ, kể chuyện bản thân "từ khi dùng thì khoẻ hẳn", mời đi nghe một buổi chia sẻ, rồi mới nói tới chuyện mua, chuyện tham gia. Buổi chia sẻ có thể có người diễn thuyết rất cuốn hút, có người kể đã đổi đời, có không khí vỗ tay. Đó là môi trường được thiết kế để người ta quyết định ngay tại chỗ.
Quy tắc đơn giản nhất cho bạn: không quyết định gì trong buổi giới thiệu. Ghi tên doanh nghiệp, tên sản phẩm, xin tài liệu, rồi về nhà đọc và hỏi. Người mời tử tế sẽ đồng ý ngay.
Câu nói hay gặp ở buổi giới thiệu và cách hiểu cho đúng
Những câu dưới đây không nhắm vào doanh nghiệp nào. Đó là kiểu câu hay gặp ở các buổi giới thiệu sản phẩm theo mạng lưới, và điều bạn nên tự hỏi khi nghe.
| Câu nghe thấy | Điều nên tự hỏi |
|---|---|
| "Sản phẩm do chuyên gia nước ngoài nghiên cứu nhiều năm" | Sản phẩm đã được công bố ở Việt Nam chưa, đơn vị nào chịu trách nhiệm? |
| "Ai dùng cũng khỏi, có người bỏ được thuốc" | Thực phẩm chức năng không được hứa chữa bệnh; bỏ thuốc là việc chỉ bác sĩ điều trị quyết định |
| "Mua gói khởi đầu để có giá thành viên" | Mình cần bao nhiêu sản phẩm thật sự, hay đang mua cho đủ mức để được giá? |
| "Vừa khoẻ vừa có thêm thu nhập" | Thu nhập đến từ bán sản phẩm hay từ rủ thêm người tham gia? |
| "Rủ thêm vài người là hoà vốn" | Nếu không rủ được ai thì số hàng đã mua sẽ đi đâu? |
| "Chỉ hôm nay mới có ưu đãi này" | Một quyết định về sức khoẻ và tiền bạc có cần phải xong trong hôm nay không? |
Khi câu trả lời cho cột bên phải không rõ ràng, bạn có quyền chưa quyết định. Không ai mất gì nếu bạn hẹn trả lời vào tuần sau.
Kiểm doanh nghiệp và sản phẩm trước khi đưa tiền
Những bước này làm được tại nhà, không cần nhờ ai, và giúp bạn biết mình đang đứng trước một doanh nghiệp hoạt động có giấy phép hay không.
- Xin tên đầy đủ của doanh nghiệp, không phải tên nhóm, tên đội hay tên người dẫn dắt.
- Tra doanh nghiệp có giấy phép bán hàng đa cấp không. Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp bán hàng đa cấp phải được cấp phép; danh sách được công bố trên cổng thông tin của cơ quan quản lý cạnh tranh thuộc Bộ Công Thương. Bạn cũng có thể hỏi Sở Công Thương nơi mình ở.
- Tra sản phẩm. Thực phẩm chức năng bán qua mạng lưới vẫn phải được công bố như mọi sản phẩm khác; tra trên cổng thông tin chính thức của cơ quan quản lý an toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế.
- Xin hợp đồng tham gia và quy tắc hoạt động nếu bạn được mời làm người tham gia. Đọc kỹ phần mua lại hàng tồn, chấm dứt hợp đồng và các khoản phải trả.
- Mang tên sản phẩm hỏi bác sĩ điều trị nếu bạn đang dùng thuốc, mang thai, cho con bú, sắp phẫu thuật hoặc mua cho người lớn tuổi.
Bước nào bị người mời gạt đi bằng câu "cái đó không quan trọng, quan trọng là sản phẩm tốt" thì bạn dừng ở bước đó.
Hai quyết định, đừng gộp làm một
Quyết định thứ nhất là chuyện sức khoẻ: bạn có cần thêm một sản phẩm không, nó có hợp với bệnh nền, thuốc đang dùng, tình trạng của bạn không. Người trả lời đúng là bác sĩ điều trị và dược sĩ, không phải người bán, dù người bán là bạn thân.
Quyết định thứ hai là chuyện tiền bạc và thời gian: bạn có muốn bỏ vốn, bỏ công để bán hàng theo mạng lưới không. Người trả lời là chính bạn, sau khi đọc hợp đồng, tính được số hàng mình phải mua, và hình dung được việc sẽ phải mời người thân quen của mình.
Cái bẫy thường gặp là hai quyết định bị trộn: "dùng thì phải mua gói, mua gói thì nên đăng ký làm thành viên cho được giá, đã làm thành viên thì nên rủ thêm người". Mỗi bước nghe hợp lý, nhưng cộng lại bạn đã đi rất xa so với câu hỏi ban đầu là sức khoẻ của mình. Tách ra, bạn có thể trả lời "không" cho cái này mà vẫn giữ quyền cân nhắc cái kia.
Câu từ chối mẫu cho từng tình huống
Mục đích là giữ quan hệ mà không mở thêm cửa cho lời mời tiếp theo.
- Khi được mời đi nghe giới thiệu: "Cảm ơn chị đã nghĩ tới em. Dạo này em kín lịch, chị gửi em tên doanh nghiệp và tài liệu, em đọc trước nhé."
- Khi được mời mua sản phẩm: "Em đang điều trị theo bác sĩ, chưa dùng thêm gì khi bác sĩ chưa xem. Lần khám tới em hỏi."
- Khi được mời tham gia: "Em không có thời gian làm thêm việc bán hàng, chị đừng buồn nhé. Chuyện mình vẫn là chuyện mình."
- Khi bị nhắc lại nhiều lần: "Em đã quyết rồi chị ạ, mình nói chuyện khác nhé." Không cần thêm lý do mới mỗi lần.
- Khi người thân lớn tuổi đã lỡ ký tham gia: "Mẹ cho con xem hợp đồng với, con đọc giúp phần trả lại hàng."
Đừng tranh luận về hiệu quả sản phẩm. Người đã tin thì tranh luận chỉ làm họ bảo vệ niềm tin mạnh hơn; câu ngắn, giữ ranh giới, nói lại đúng câu đó nếu cần, hiệu quả hơn nhiều.
Dấu hiệu nên rời đi ngay
Phải nộp một khoản phí để được tham gia hoặc được đào tạo. Hỏi rõ khoản đó là gì, có được hoàn lại không, và đối chiếu với hợp đồng. Không có trong hợp đồng thì không nộp.
Bị khuyên ngừng hoặc giảm thuốc đang dùng. Đây là dấu hiệu nghiêm trọng nhất. Chỉ bác sĩ điều trị được quyết định chuyện đó.
Bị gợi ý vay tiền, mở thẻ tín dụng hoặc trả góp để mua hàng. Mua sản phẩm sức khoẻ bằng tiền vay là dấu hiệu bạn đang bị đẩy vượt khả năng của mình.
Người dẫn dắt nói thu nhập chủ yếu từ việc rủ thêm người. Khi tiền đến chủ yếu từ người tham gia mới chứ không phải từ bán sản phẩm cho người dùng thật, đó là mô hình bạn nên tránh xa.
Không được xem hợp đồng trước khi ký. Một tổ chức làm đúng luật không có lý do gì để giấu hợp đồng.
Ví dụ giả định: anh Sơn và gói khởi đầu
Anh Sơn, 38 tuổi, nhân viên văn phòng, được một người bạn cũ rủ đi nghe "hội thảo sống khoẻ". Cuối buổi, anh được mời mua một gói khởi đầu gồm nhiều hộp sản phẩm, kèm thẻ thành viên để "mua giá gốc" và "có cơ hội thu nhập". Người dẫn dắt nói chỉ hôm nay mới có giá này.
Anh không ký. Anh xin tên doanh nghiệp, tên các sản phẩm trong gói và bản hợp đồng thành viên mang về. Tối đó anh tra thấy doanh nghiệp có trong danh sách được cấp phép, sản phẩm có tra được trên cổng chính thức. Nhưng đọc hợp đồng, anh thấy mình phải mua một lượng hàng nhất định mỗi tháng để giữ hạng thành viên, và phần mua lại hàng tồn có nhiều điều kiện.
Anh nhắn bạn: "Mình đọc rồi, mình không có thời gian bán hàng, còn sản phẩm thì để mình hỏi bác sĩ trong lần khám sức khoẻ công ty. Cảm ơn bạn đã rủ." Doanh nghiệp hợp pháp, sản phẩm có công bố, nhưng anh vẫn có quyền nói không, và quyết định đó dựa trên giấy tờ chứ không dựa trên không khí của buổi hội thảo.
Khi nào cần hỏi bác sĩ hoặc đi khám ngay
Trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào được mời mua, hãy hỏi bác sĩ điều trị nếu bạn có bệnh mạn tính như tim mạch, huyết áp, tiểu đường, bệnh gan, bệnh thận, đang dùng thuốc chống đông máu, đang điều trị ung thư, đang mang thai hoặc cho con bú. Những người này dễ bị ảnh hưởng nhất khi thêm một sản phẩm mới vào danh sách đang dùng.
Nếu đã dùng và thấy phát ban, ngứa nhiều, sưng mặt, khó thở, tim đập nhanh, vàng da, nước tiểu sẫm màu, nôn, đau bụng dữ dội, chóng mặt muốn ngất, hãy ngừng và đi khám ngay; khó thở thì gọi cấp cứu. Mang theo hộp sản phẩm. Đừng để lời giải thích "đó là phản ứng cơ thể đang thay đổi" làm bạn chậm đi khám.
Sau khi đã được bác sĩ xem, bạn có thể báo lại cho doanh nghiệp qua kênh tiếp nhận phản ánh của họ, giữ hộp và phiếu mua. Nếu doanh nghiệp hoặc người bán gây khó dễ, phần quyền người mua và khiếu nại có hướng dẫn chi tiết hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thực phẩm chức năng bán theo đa cấp có phải hàng kém chất lượng không?
Không thể kết luận theo kênh bán. Bạn kiểm sản phẩm đã được công bố chưa, đơn vị nào chịu trách nhiệm, và hỏi bác sĩ xem có hợp với mình không, giống như với sản phẩm mua ở bất cứ đâu.
Làm sao biết doanh nghiệp đa cấp có được cấp phép không?
Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp bán hàng đa cấp phải được cấp phép và danh sách được công bố trên cổng thông tin của cơ quan quản lý cạnh tranh thuộc Bộ Công Thương. Bạn cũng có thể hỏi Sở Công Thương nơi mình sinh sống.
Người thân mời tham gia đa cấp thì từ chối thế nào cho khỏi mất lòng?
Bạn cảm ơn, nói ngắn rằng mình không có thời gian hoặc đang điều trị theo bác sĩ, và nhắc lại đúng câu đó nếu bị mời tiếp. Tránh tranh luận về sản phẩm vì nó thường kéo dài câu chuyện.
Đã mua gói khởi đầu mà không dùng hết thì có trả lại được không?
Điều đó phụ thuộc hợp đồng và quy tắc hoạt động của doanh nghiệp theo quy định hiện hành. Bạn đọc lại phần mua lại hàng, giữ hàng nguyên niêm phong và hỏi doanh nghiệp bằng văn bản.
Được người bán khuyên ngừng thuốc đang uống thì phải làm sao?
Không làm theo. Bạn tiếp tục dùng thuốc như bác sĩ đã kê và kể lại lời khuyên đó với bác sĩ ở lần khám gần nhất, hoặc gọi hỏi sớm nếu đang lo.
Cha mẹ đã ký tham gia đa cấp mà con cái mới biết thì làm gì?
Bình tĩnh xin xem hợp đồng, đọc phần chấm dứt và mua lại hàng tồn, rồi cùng cha mẹ quyết định. Nếu cần tư vấn pháp lý cho trường hợp của gia đình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.